ISSN 2391-5129
Roksana Sztajnkowska https://orcid.org/0009-0007-3240-4770 Wyższa Szkoła Biznesu i Nauk o Zdrowiu w Łodzi
e-mail: sztajnkowska.roksana@gmail.com
Natalia Milczarczyk https://orcid.org/0009-0007-0187-7305 Wyższa Szkoła Biznesu i Nauk o Zdrowiu w Łodzi
e-mail: natalia.milczarczyk5@gmail.com
Prison as a public organization: Challenges of modern management
https://doi.org/10.25312/ziwgib.907
Celem artykułu jest identyfikacja najważniejszych wyzwań związa- nych z zarządzaniem zakładem karnym jako organizacją publiczną. Analizę przeprowadzono na podstawie literatury przedmiotu, aktów prawnych oraz dostępnych opracowań dotyczących funkcjono- wania Służby Więziennej, w tym studium przypadku zarządzania Zakładem Karnym w Łowiczu. Zakres artykułu obejmuje zastoso- wanie wybranych założeń New Public Management, zarządzanie personelem, pozafinansowe motywowanie funkcjonariuszy, rolę dyrektora jednostki penitencjarnej oraz aspekty bezpieczeństwa związane z funkcjonowaniem zakładów karnych. Przeprowadzona analiza wskazuje, że do najważniejszych wyzwań zarządczych na- leżą: łączenie hierarchicznego charakteru Służby Więziennej z bar- dziej partycypacyjnym stylem kierowania, przeciwdziałanie stresowi i wypaleniu zawodowemu funkcjonariuszy, zapewnienie skutecznej komunikacji wewnętrznej, reagowanie na zdarzenia nadzwyczajne, ograniczanie ryzyka korupcji i przemytu substancji niedozwolonych oraz modernizacja infrastruktury penitencjarnej. Istotnym wyzwa- niem pozostaje również dostosowanie rozwiązań menedżerskich
wywodzących się z sektora prywatnego do specyfiki prawnej i spo- łecznej jednostek penitencjarnych. Z analizy wynika, że skuteczne zarządzanie zakładem karnym wymaga łączenia sprawności orga- nizacyjnej i bezpieczeństwa z zarządzaniem opartym na zaufaniu oraz rozwijaniu kompetencji personelu. Koncepcje menedżerskie mogą wspierać funkcjonowanie jednostek penitencjarnych, jednak powinny uzupełniać, a nie zastępować rozwiązania wynikające ze szczególnej funkcji publicznej i prawnej zakładu karnego.
This article identifies the main challenges associated with manag- ing a prison as a public organization. It draws on relevant literature, legal regulations, and available studies concerning the functioning of the Polish Prison Service, including a case study of the manage- ment of the Prison in Łowicz. The article focuses on the application of selected New Public Management principles, personnel man- agement, non-financial staff motivation, the role of prison directors, and security-related aspects of prison management. The analysis indicates that the main management challenges include combining the hierarchical structure of the Prison Service with a more partici- patory leadership style, preventing occupational stress and burnout among prison officers, ensuring effective internal communication, responding to extraordinary incidents, reducing the risk of corrup- tion and the smuggling of prohibited substances and modernizing prison infrastructure. Another important challenge is adapting pri- vate-sector management solutions to the specific legal and social functions of penitentiary institutions. The findings demonstrate that effective prison management requires combining organizational ef- ficiency and security with trust-based leadership and staff compe- tence development. Managerial concepts may support the function- ing of penitentiary institutions, but they should complement rather than replace management solutions arising from the specific public and legal responsibilities of prisons.
Istota zakładu karnego jako organizacji wynika zarówno z jego szczególnego charakteru instytucjonalnego, jak i ze ścisłego uregulowania prawnego. Zasady funkcjonowania tych jednostek określa Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy, który w art. 68–78 reguluje ich podległość, rodzaje, typy, strukturę zarządzania oraz zasady
utrzymania porządku i bezpieczeństwa. Regulacje te sprawiają, że więzienie posiada cechy instytucji totalnej opisanej przez Ervinga Goffmana, ponieważ jest wyraźnie oddzielone od świata zewnętrznego, a codzienne życie osadzonych odbywa się pod stałym nadzo- rem i według ściśle określonych zasad. Codzienne życie w zakładzie karnym podlega licznym regulaminom, nakazom i zakazom, które określają szczegółowy porządek dnia, sposób wykonywania pracy oraz zasady funkcjonowania zarówno personelu, jak i osób pozbawionych wolności. Charakterystyczna jest również wysoka standaryzacja działań oraz stały nadzór i kontrola, które ograniczają prywatność i wprowadzają określoną schematyczność życia w tej instytucji. Struktura organizacyjna zakładu karnego opiera się na wyraźnym systemie hierarchicznym wynikającym z ustawowego umocowania Służby Więziennej jako formacji umundurowanej i uzbrojonej (Pomiankiewicz, 2021: 30). Obej- muje ona system stopni służbowych, stanowisk oraz jasno określone zależności służbowe pomiędzy przełożonymi i podwładnymi. Jednocześnie w obrębie więzienia funkcjonują dwie odrębne zbiorowości społeczne: personel penitencjarny oraz osoby pozbawione wolności. Między tymi grupami występują wyraźne różnice kulturowe i społeczne, a ich relacje często cechuje wzajemny dystans i ograniczone zaufanie. Skazani nierzadko wy- kazują niechęć wobec instytucji i jej przedstawicieli, natomiast funkcjonariusze zachowu- ją ostrożność i podejrzliwość wynikającą z ryzyka zawodowego oraz konieczności pracy z osobami skazanymi za różnego rodzaju przestępstwa. Mimo tych napięć obie grupy tworzą wspólne środowisko społeczne funkcjonujące w ramach organizacji więziennej i pozostają wobec siebie w relacji wzajemnej zależności. Istotną cechą funkcjonowania zakładu karnego w państwie demokratycznym jest również rozbudowany system kon- troli i nadzoru instytucjonalnego. Działalność jednostek penitencjarnych podlega między innymi nadzorowi sądowemu, kontroli Rzecznika Praw Obywatelskich, komisji parla- mentarnych oraz organizacji krajowych i międzynarodowych zajmujących się ochroną praw człowieka. Ważną rolę odgrywa także udział czynnika społecznego, przejawiający się między innymi w działalności wolontariuszy czy opiece duszpasterskiej nad osobami pozbawionymi wolności. Jednocześnie należy podkreślić, że badania nad funkcjonowa- niem więziennictwa jako organizacji są stosunkowo trudne do prowadzenia, co wynika przede wszystkim z hermetycznego charakteru tej instytucji oraz ograniczonego dostępu do danych i źródeł (Pomiankiewicz, 2021: 31).
Koncepcja Nowego Zarządzania Publicznego stanowi model zarządzania w sektorze pu- blicznym, który zakłada wykorzystanie metod i narzędzi stosowanych w sektorze prywat- nym w celu zwiększenia efektywności działania instytucji publicznych. Powstała ona jako odpowiedź na ograniczenia tradycyjnego, biurokratycznego modelu administracji, który koncentrował się głównie na procedurach i formalnych regułach działania. W podejściu NPM większy nacisk kładzie się natomiast na osiąganie konkretnych rezultatów, racjo- nalne gospodarowanie środkami publicznymi oraz poprawę jakości usług świadczonych
przez instytucje państwowe. Charakterystyczne dla tego modelu jest również wprowa- dzenie menedżerskiego stylu zarządzania, decentralizacja decyzji, jasno określone cele organizacyjne oraz ocena działalności instytucji na podstawie mierzalnych wskaźników efektywności, zgodnie z zasadą oszczędności, efektywności i skuteczności (tzw. 3E) (Krynicka, 2006: 196–202). Zastosowanie założeń NPM może być także rozważane w odniesieniu do funkcjonowania zakładów karnych jako instytucji publicznych. W prak- tyce oznaczałoby to między innymi większe ukierunkowanie zarządzania jednostkami penitencjarnymi na osiąganie określonych rezultatów, takich jak skuteczność oddziaływań resocjalizacyjnych, poprawa bezpieczeństwa czy racjonalne wykorzystanie zasobów organizacyjnych. W praktyce oznacza to, że kierownictwo jednostek penitencjarnych powinno koncentrować się na właściwym wyznaczaniu celów działania, monitorowaniu wyników, ustalaniu standardów pracy oraz wykorzystywaniu sprawdzonych rozwiązań organizacyjnych, takich jak benchmarking czy systematyczna ewaluacja efektów podej- mowanych działań. Wdrożenie elementów menedżerskiego stylu zarządzania wymaga jednocześnie zmian w kulturze organizacyjnej instytucji, większego ukierunkowania na pracę zespołową oraz umiejętności podejmowania decyzji w warunkach wysokiej odpo- wiedzialności i presji. Należy jednak podkreślić, że adaptacja koncepcji NPM w systemie penitencjarnym powinna uwzględniać specyfikę funkcjonowania zakładów karnych jako instytucji o szczególnym znaczeniu społecznym. Zakład karny nie jest bowiem przedsię- biorstwem nastawionym na zysk, lecz instytucją realizującą zadania państwa związane z zapewnieniem bezpieczeństwa publicznego oraz oddziaływaniem resocjalizacyjnym wobec osób skazanych. Dlatego też stosowanie menedżerskich metod zarządzania musi pozostawać w zgodzie z zasadą humanitaryzmu i poszanowania godności osób pozba- wionych wolności. Nowoczesne zarządzanie w więziennictwie powinno zatem łączyć efektywność organizacyjną i racjonalne gospodarowanie zasobami z realizacją celów resocjalizacyjnych oraz dbałością o prawa człowieka (Janus, 2023: 123–125).
Na gruncie polskim koncepcja menedżeryzmu została szerzej spopularyzowana między
innymi przez Andrzeja K. Koźmińskiego, który wskazywał, że skuteczne zarządzanie or- ganizacją wymaga od liderów takich cech, jak przedsiębiorczość, zdolność podejmowania inicjatywy oraz umiejętność przewidywania ryzyka. Współczesne badania nad przywódz- twem pokazują, że zarządzanie organizacjami staje się coraz bardziej złożone i wymaga od kadry kierowniczej rozwiniętych kompetencji przywódczych. Do najważniejszych z nich zalicza się kompetencje wartościotwórcze, związane z kształtowaniem norm i stan- dardów działania w organizacji, kompetencje antycypacyjne polegające na przewidywaniu przyszłych wyzwań, kompetencje autorefleksyjne umożliwiające uczenie się na podstawie wcześniejszych doświadczeń, kompetencje wizjonerskie związane z tworzeniem dłu- gofalowej wizji rozwoju oraz kompetencje mobilizacyjne, które pozwalają angażować innych pracowników w realizację wyznaczonych celów. W praktyce zarządzania liderzy muszą jednocześnie mierzyć się z wieloma ograniczeniami, wśród których najczęściej wskazuje się bariery polityczne, informacyjne, kulturowe czy instytucjonalne, wpływające na sposób podejmowania decyzji w organizacji (Janus, 2023: 127–128). Współczesne podejście do menedżeryzmu podkreśla również rosnącą rolę specjalistów, którzy, choć nie zawsze pełnią formalne funkcje kierownicze, uczestniczą w procesach planowania,
analizowania i podejmowania decyzji organizacyjnych. Oznacza to, że skuteczne zarządza- nie instytucjami publicznymi wymaga współpracy między kadrą kierowniczą a zespołem ekspertów posiadających wyspecjalizowaną wiedzę. Jednocześnie w literaturze zwraca się uwagę na rozróżnienie między zarządzaniem a przywództwem. Zarządzanie odnosi się głównie do organizowania procesów i realizacji zadań, natomiast przywództwo polega na zdolności do wyznaczania kierunków rozwoju organizacji, budowania wizji przyszłości oraz zdobywania autorytetu wśród współpracowników (Janus, 2023: 128–129). W tym ujęciu współczesny menedżer powinien nie tylko sprawnie kierować instytucją, lecz także inspirować innych do zaangażowania i wspólnego realizowania celów organizacji. W odniesieniu do instytucji publicznych, w tym również zakładów karnych, oznacza to konieczność łączenia kompetencji organizacyjnych z odpowiedzialnością społeczną oraz dążeniem do tworzenia wartości istotnych zarówno dla samej instytucji, jak i dla otoczenia społecznego, w którym ona funkcjonuje.
Anna Janus w artykule Menedżeryzm a nowoczesne zarządzanie jednostką penitencjar- ną – spojrzenie na zarządzanie Zakładem Karnym w Łowiczu wskazuje na badanie oparte na wywiadzie z dyrektorem Zakładu Karnego w Łowiczu, które zostało wykorzystane do przedstawienia praktycznych aspektów stosowania koncepcji menedżeryzmu w za- rządzaniu jednostką penitencjarną (Janus, 2023: 136). Autorka opisuje w nim zarówno specyfikę funkcjonowania samej jednostki, jak i doświadczenia osoby kierującej zakładem karnym, co pozwala na ukazanie realnych wyzwań związanych z zarządzaniem instytucją o charakterze penitencjarnym. Przedstawiona została między innymi charakterystyka Za- kładu Karnego w Łowiczu. Początki tej jednostki sięgają 1974 roku, kiedy na obrzeżach miasta powstał Ośrodek Zewnętrzny Aresztu Śledczego w Łodzi. W początkowym okresie osadzeni mieszkali w barakach kolejowych i wykonywali pracę na rzecz PKP, jednocześnie uczestnicząc w budowie infrastruktury przyszłego zakładu karnego, który w 1977 roku uzyskał status samodzielnej jednostki penitencjarnej. W latach osiemdziesiątych, w czasie stanu wojennego, funkcjonowało tam miejsce odosobnienia dla internowanych działaczy NSZZ „Solidarność”. Obecnie jednostka funkcjonuje jako zakład karny typu półotwar- tego, który obejmuje także areszt śledczy oraz oddział terapeutyczny przeznaczony dla osób uzależnionych od środków odurzających i psychotropowych. Od 2017 roku działa tam również oddział przeznaczony dla recydywistów penitencjarnych odbywających karę w warunkach zakładu typu zamkniętego o zwiększonym stopniu zabezpieczeń techniczno-ochronnych. Pojemność zakładu wynosi 713 miejsc zakwaterowania, a jed- nostka zatrudnia kilkuset pracowników, w tym znaczną liczbę funkcjonariuszy Służby Więziennej (Janus, 2023: 137–138). Artykuł prezentuje także sposób zarządzania jednostką przez jej dyrektora. Wskazano na stosowanie połączenia stylu demokratycznego i auto- rytarnego, co wynika zarówno ze specyfiki instytucji penitencjarnej, jak i z oczekiwań pracowników, którzy w większości preferują uporządkowaną strukturę organizacyjną oraz
jasno określone zasady działania. W relacji podkreślono również znaczenie budowania tożsamości instytucjonalnej jednostki oraz stosowania różnorodnych form motywowa- nia pracowników, zwłaszcza motywatorów pozapłacowych. W zarządzaniu ważną rolę odgrywa także docenianie specjalistycznych kompetencji funkcjonariuszy i pracowników cywilnych oraz wspieranie ich w podnoszeniu kwalifikacji zawodowych i rozwijaniu kompetencji społecznych, takich jak wrażliwość społeczna, empatia czy umiejętność budowania relacji interpersonalnych.
W badaniu zwrócono ponadto uwagę na działania modernizacyjne oraz innowacyjne rozwiązania wprowadzane w Zakładzie Karnym w Łowiczu. Jednostka uczestniczyła między innymi w pilotażowym programie „Motywator”, realizowanym we współpracy z norweską służbą więzienną, którego celem było zwiększenie motywacji osadzonych do konstruktywnej zmiany postaw i zachowań. Wprowadzono tam także jedno z pierw- szych w Polsce rozwiązań umożliwiających kontakt osadzonych z rodzinami za pośrednic- twem komunikatorów internetowych. Liczne programy readaptacji społecznej, w których uczestniczą setki osadzonych, obejmują działania z zakresu aktywizacji zawodowej, rozwijania kompetencji społecznych, przeciwdziałania przemocy oraz terapii uzależnień. Istotnym elementem funkcjonowania jednostki jest także zatrudnianie osadzonych w ra- mach programu „Praca dla więźniów”, w tym w hali produkcyjnej działającej na terenie zakładu oraz w podmiotach zewnętrznych (Janus, 2023: 138–140).
W wywiadzie odniesiono się również do wyzwań zarządczych, z jakimi musi mierzyć się kierownictwo jednostki penitencjarnej. Wskazuje się między innymi na znaczenie analizowania różnych wariantów decyzji organizacyjnych, wykorzystywania współpracy z podmiotami zewnętrznymi w ramach outsourcingu oraz konieczność szybkiego reago- wania na sytuacje kryzysowe. Szczególnym sprawdzianem dla zarządzania jednostką był okres pandemii COVID-19, który wymagał wprowadzenia nowych procedur sanitar- nych, reorganizacji funkcjonowania zakładu oraz zapewnienia bezpieczeństwa zarówno pracownikom, jak i osobom pozbawionym wolności. W takich warunkach szczególne- go znaczenia nabierały kompetencje charakterystyczne dla menedżeryzmu, takie jak elastyczność w planowaniu działań, szybkie reagowanie na pojawiające się incydenty, krytyczna analiza napływających informacji oraz sprawne organizowanie pracy persone- lu. Kluczową rolę odgrywała również zdolność do zapewnienia wsparcia pracownikom i utrzymania stabilności funkcjonowania jednostki w sytuacji kryzysowej. Przykład ten pokazuje, że menedżeryzm w zarządzaniu jednostką penitencjarną przejawia się nie tylko w planowaniu strategicznym czy wdrażaniu innowacyjnych rozwiązań, lecz także w umiejętności skutecznego reagowania na nagłe i trudne sytuacje, wymagające szybkich decyzji, odporności psychicznej oraz sprawnej koordynacji działań całej organizacji (Janus, 2023: 140–141).
Przedstawiona analiza pozwala dostrzec, że koncepcja menedżeryzmu może stanowić
istotny element nowoczesnego zarządzania jednostką penitencjarną, jednak jej zasto- sowanie wymaga ostrożnej i krytycznej oceny. Przykład Zakładu Karnego w Łowiczu wskazuje na potencjalne korzyści wynikające z wprowadzania rozwiązań charaktery- stycznych dla menedżerskiego stylu zarządzania, takich jak elastyczność w podejmowaniu decyzji, rozwijanie kompetencji pracowników czy wdrażanie innowacyjnych programów
organizacyjnych i resocjalizacyjnych. Jednocześnie należy zauważyć, że przedstawione wnioski opierają się przede wszystkim na perspektywie kierownictwa jednostki, co może ograniczać pełny obraz funkcjonowania organizacji. Ponadto przenoszenie koncepcji zarządczych wywodzących się z sektora prywatnego na grunt instytucji penitencjarnych wymaga uwzględnienia ich szczególnej roli społecznej, związanej nie tylko z zapewnie- niem bezpieczeństwa, lecz także z realizacją celów resocjalizacyjnych i poszanowaniem praw osób pozbawionych wolności. W związku z tym menedżeryzm w zarządzaniu więziennictwem powinien być traktowany raczej jako uzupełnienie tradycyjnych modeli zarządzania niż ich bezpośrednie zastąpienie, a jego skuteczność wymaga dalszych badań obejmujących szersze spektrum jednostek penitencjarnych.
Motywowanie pracowników stanowi jeden z kluczowych elementów skutecznego za- rządzania organizacją, niezależnie od jej charakteru. W instytucjach publicznych, w tym w jednostkach penitencjarnych, zagadnienie to nabiera szczególnego znaczenia ze względu na specyfikę wykonywanej pracy oraz odpowiedzialność spoczywającą na funkcjona- riuszach. Służba Więzienna realizuje zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa jednostek penitencjarnych, wykonywaniem orzeczeń sądowych oraz prowadzeniem oddziaływań resocjalizacyjnych wobec osób pozbawionych wolności. Charakter tej służby wiąże się z dużym obciążeniem psychicznym, koniecznością pracy w warunkach stresu oraz częstym kontaktem z osobami skazanymi za poważne przestępstwa. W takich warunkach szczególnego znaczenia nabiera odpowiednie motywowanie funkcjonariuszy, które wpływa nie tylko na ich efektywność zawodową, lecz także na stabilność funkcjono- wania całej organizacji. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że system motywacyjny w instytucjach publicznych nie może opierać się wyłącznie na czynnikach finansowych. W wielu przypadkach równie istotną rolę odgrywają motywatory pozapłacowe, takie jak możliwość rozwoju zawodowego, poczucie bezpieczeństwa zatrudnienia, uznanie przeło- żonych czy budowanie pozytywnych relacji w środowisku pracy. Czynniki te wpływają na poziom satysfakcji zawodowej funkcjonariuszy oraz na ich identyfikację z instytucją, w której pełnią służbę. W przypadku Służby Więziennej motywacja pozapłacowa może być szczególnie ważna, ponieważ sprzyja wzmacnianiu poczucia misji i odpowiedzial- ności za realizację zadań związanych z ochroną społeczeństwa oraz procesem readaptacji społecznej skazanych. W systemie motywowania funkcjonariuszy Służby Więziennej obecnie stosuje się motywację opartą na karze, która ma charakter motywacji zewnętrznej. Polega ona na stosowaniu środków dyscyplinarnych w sytuacji naruszenia obowiązków służbowych lub zasad wynikających z przepisów prawa i złożonego ślubowania. Karanie pełni przede wszystkim funkcję korygującą i zapobiegawczą, ponieważ jego celem jest eliminowanie niepożądanych zachowań oraz utrzymanie wysokiego poziomu dyscypliny w formacji mundurowej (Szewczyk, 2021: 45–46).
Odpowiedzialność dyscyplinarna funkcjonariuszy Służby Więziennej regulowana jest przez ustawę o Służbie Więziennej, która określa zarówno katalog przewinień dys- cyplinarnych, jak i możliwe sankcje. Do najważniejszych naruszeń zalicza się między innymi niewykonanie poleceń przełożonych, niedopełnienie obowiązków służbowych, przekroczenie uprawnień, niehumanitarne traktowanie osób pozbawionych wolności czy stawienie się do służby pod wpływem alkoholu. W przypadku stwierdzenia przewinienia przełożony dyscyplinarny może zastosować jedną z przewidzianych prawem kar, takich jak nagana, ostrzeżenie o niepełnej przydatności do służby, wyznaczenie na niższe stano- wisko, obniżenie stopnia służbowego lub w skrajnych przypadkach wydalenie ze służby. System kar dyscyplinarnych ma na celu utrzymanie porządku organizacyjnego i odpo- wiedzialności funkcjonariuszy, a świadomość konsekwencji niewłaściwego wykonywania obowiązków stanowi jeden z elementów oddziaływania motywacyjnego w strukturach Służby Więziennej (Szewczyk, 2021: 47–48). System motywowania funkcjonariuszy nie ogranicza się wyłącznie do wynagrodzenia czy stosowania kar dyscyplinarnych, lecz obejmuje również szeroki katalog motywatorów pozapłacowych. Choć odpowied- nia polityka płacowa jest istotnym narzędziem oddziaływania na pracowników, to bez wsparcia dodatkowymi formami motywowania może okazać się niewystarczająca. Dla- tego w procesie zarządzania personelem w jednostkach penitencjarnych wykorzystuje się różnorodne środki odwołujące się do potrzeb społecznych, aspiracji zawodowych oraz poczucia uznania funkcjonariuszy.
W ustawie o Służbie Więziennej wskazano katalog wyróżnień, które mogą być przy-
znawane funkcjonariuszom szczególnie sumiennie wykonującym obowiązki służbowe, przejawiającym inicjatywę lub podnoszącym swoje kwalifikacje zawodowe. Do takich form motywowania należą między innymi:
pochwała przełożonego,
nagrody pieniężne lub rzeczowe,
krótkoterminowy urlop,
przyznanie odznaki za zasługi w pracy penitencjarnej,
mianowanie na wyższe stanowisko służbowe,
przedterminowe nadanie wyższego stopnia,
przedstawienie do odznaczenia państwowego.
Szczególne znaczenie wśród tych instrumentów mają nagrody oraz awanse, które nie tylko wzmacniają poczucie docenienia pracy funkcjonariusza, lecz także wpływają na jego dalszy rozwój zawodowy. Motywatory te sprzyjają budowaniu pozytywnej atmosfery w środowisku służby, zwiększają zaangażowanie oraz integrację pracowników z insty- tucją, a jednocześnie stanowią ważny element zarządzania personelem w strukturach Służby Więziennej (Szewczyk, 2021: 50–51). Taka konstrukcja systemu motywacyjnego odpowiada specyfice służb mundurowych, w których utrzymanie wysokiego poziomu dyscypliny oraz jasno określonych zasad funkcjonowania stanowi warunek prawidłowej realizacji zadań instytucji. Jednocześnie nadmierne eksponowanie motywacji opartej na karze może prowadzić do ograniczenia motywacji wewnętrznej funkcjonariuszy oraz osłabienia ich poczucia autonomii i satysfakcji zawodowej. W praktyce oznacza to, że system motywacyjny powinien zachowywać równowagę pomiędzy instrumentami
dyscyplinującymi a narzędziami wzmacniającymi pozytywne postawy pracowników. W tym kontekście znaczenie mają motywatory pozapłacowe, które pozwalają budować poczucie uznania, przynależności do instytucji oraz identyfikacji z jej misją. Jednocześnie katalog przewidzianych prawem wyróżnień, choć stanowi ważny element systemu mo- tywacyjnego, może okazać się niewystarczający, jeśli nie będzie wspierany odpowiednią kulturą organizacyjną oraz stylem zarządzania opartym na dialogu i docenianiu kompe- tencji funkcjonariuszy. W literaturze zwraca się uwagę, że skuteczność motywowania w organizacjach publicznych zależy nie tylko od formalnych narzędzi przewidzianych w przepisach, lecz także od sposobu ich stosowania przez kadrę kierowniczą oraz od ja- kości relacji panujących w środowisku pracy. Z tego względu system motywowania funkcjonariuszy Służby Więziennej powinien być postrzegany z jednej strony jako zbiór regulacji prawnych i instrumentów organizacyjnych, a z drugiej – jako element szerszego procesu zarządzania zasobami ludzkimi. Dopiero właściwe połączenie mechanizmów dyscyplinujących, nagród, możliwości rozwoju zawodowego oraz budowania pozytywnej atmosfery pracy może przyczynić się do zwiększenia zaangażowania funkcjonariuszy oraz poprawy efektywności funkcjonowania jednostek penitencjarnych.
Ważnym aspektem nowoczesnego zarządzania zakładem karnym jest rola dyrektora jednostki penitencjarnej, który pełni funkcję nie tylko formalnego przełożonego, lecz także organizatora pracy, koordynatora oddziaływań penitencjarnych oraz lidera odpowie- dzialnego za funkcjonowanie całej jednostki. Specyfika tego stanowiska wynika z faktu, że zakład karny pozostaje organizacją silnie zhierarchizowaną, sformalizowaną i podpo- rządkowaną procedurom. W literaturze wskazuje się, że system penitencjarny cechuje paramilitarność, centralizacja, depolityzacja oraz realizacja ustawowo określonego celu, jakim jest ochrona społeczeństwa przed sprawcami przestępstw (Skuza, Modzelewska, Kotowska, 2021: 286). Jednocześnie sama jednostka penitencjarna funkcjonuje jako organizacja zamknięta, w której istotną rolę odgrywają regulaminy, zależności służbowe i formalne kanały komunikacji. W tradycyjnym ujęciu zarządzanie więzieniem może być kojarzone z modelem mechanistycznym, opartym na hierarchii, centralizacji decyzji, formalizacji działań oraz dominacji autorytetu wynikającego z zajmowanego stanowiska. Taki model jest zrozumiały w instytucji, której podstawowym zadaniem jest zapewnienie bezpieczeństwa, porządku i praworządnego wykonywania kary pozbawienia wolności. Autorzy badań nad zarządzaniem w jednostkach Służby Więziennej wskazują, że w wię- zieniach występują cechy organizacji mechanistycznej, takie jak wysoka specjalizacja zadań, szczegółowe procedury, hierarchiczna komunikacja oraz duże znaczenie autorytetu formalnego (Skuza, Modzelewska, Kotowska, 2021: 287–288). Nie oznacza to jednak, że współczesne kierowanie jednostką penitencjarną może opierać się wyłącznie na wy- dawaniu poleceń i kontroli ich wykonania.
Z badań pilotażowych przeprowadzonych wśród dyrektorów zakładów karnych i aresz- tów śledczych wynika, że współczesne zarządzanie jednostką penitencjarną coraz częściej łączy elementy hierarchicznego kierowania z podejściem relacyjnym. Badani dyrektorzy podkreślali znaczenie praktyki, doświadczenia, znajomości procedur, ale również umiejęt- ności budowania zespołu, rozmowy z pracownikami i wzmacniania zaufania. Hierarchia była przez nich postrzegana jako naturalna cecha Służby Więziennej, jednak jednocześnie wskazywali oni, że skuteczne zarządzanie nie może ograniczać się do administrowania i wydawania poleceń. Istotne staje się także budowanie wspólnoty celów, dobrej atmosfery oraz poczucia odpowiedzialności za jednostkę (Skuza, Modzelewska, Kotowska, 2021: 295–300). Szczególne znaczenie ma tutaj zaufanie, które w warunkach więziennych pełni funkcję nie tylko organizacyjną, ale również bezpieczeństwa. Dyrektorzy wskazywali, że zarządzanie jednostką wymaga znajomości kompetencji pracowników, umiejętności korzystania z ich doświadczenia oraz szybkiego reagowania na konflikty i sytuacje kry- zysowe. W praktyce oznacza to, że dyrektor nie może być wyłącznie administratorem, ale powinien pełnić funkcję lidera zdolnego do podejmowania decyzji, słuchania zespołu i utrzymywania stabilności organizacyjnej. Badania wskazują, że istotnymi cechami dy- rektora są decyzyjność, sprawiedliwość, konsekwencja, odporność na stres, umiejętność motywowania pracowników oraz dawanie przykładu własnym zachowaniem (Skuza, Modzelewska, Kotowska, 2021: 300–304).
W kontekście nowoczesnego zarządzania szczególnie ważna jest obserwowana zmiana
stylów kierowania. Autorzy badań zauważają, że żaden z badanych dyrektorów nie okre- ślił swojego stylu jako czysto autokratycznego. Większość z nich akcentowała znaczenie rozmowy, pracy zespołowej, uwzględniania opinii pracowników oraz elastyczności w podejmowaniu decyzji. Oznacza to stopniowe odchodzenie od zarządzania oparte- go wyłącznie na autorytecie formalnym w kierunku modelu bardziej partycypacyjnego i humanistycznego, w którym człowiek oraz relacje interpersonalne stają się ważnym elementem sprawnego funkcjonowania organizacji (Skuza, Modzelewska, Kotowska, 2021: 304–306). Nie oznacza to całkowitego odejścia od hierarchii, ponieważ w zakładzie karnym nadal konieczne jest zachowanie dyscypliny, sprawnego systemu poleceń i jasne- go podziału odpowiedzialności. Nowoczesne zarządzanie polega raczej na umiejętnym łączeniu porządku formalnego z kompetencjami miękkimi kadry kierowniczej. Dyrektor jednostki penitencjarnej musi więc działać w granicach przepisów i procedur, ale jednocze- śnie powinien dbać o komunikację, motywację, zaufanie i dobrostan funkcjonariuszy. Ma to szczególne znaczenie w środowisku pracy narażonym na stres, wypalenie zawodowe, rotację kadr oraz sytuacje kryzysowe. W tym ujęciu dyrektor zakładu karnego staje się jednym z kluczowych ogniw nowoczesnego zarządzania publicznego w więziennictwie. Jego rola nie polega wyłącznie na utrzymaniu porządku i nadzorze nad wykonywaniem zadań, lecz także na kształtowaniu kultury organizacyjnej jednostki. Skuteczne przywódz- two w zakładzie karnym wymaga zatem równowagi między stanowczością a otwartością, między kontrolą a zaufaniem oraz między formalnym autorytetem a osobistymi kom- petencjami lidera. To właśnie ta równowaga stanowi jedno z najważniejszych wyzwań nowoczesnego zarządzania jednostką penitencjarną.
Nowoczesne zarządzanie zakładem karnym nie może być analizowane wyłącznie przez pryzmat struktury organizacyjnej, stylu kierowania czy motywowania funkcjonariuszy. Istotne znaczenie mają również konkretne problemy, które występują w codziennym funkcjonowaniu jednostek penitencjarnych i bezpośrednio wpływają na skuteczność za- rządzania. Zakład karny jest bowiem organizacją szczególną: działa w warunkach izolacji, wysokiego poziomu formalizacji, stałego ryzyka zdarzeń nadzwyczajnych oraz kontaktu z osobami pozbawionymi wolności. Bartosz Zając wskazuje, że złożoność więziennic- twa wynika między innymi z wielopoziomowej struktury zarządzania, różnorodności działów, wielu sprzecznych interesów, zróżnicowanych statusów osób osadzonych oraz konieczności wykonywania licznych, czasem kolizyjnych zadań, takich jak resocjalizacja, leczenie, kontrola, dyscyplinowanie, dokumentowanie czy zapewnianie bezpieczeństwa (Zając, 2022: 64). Z tej perspektywy zakład karny można postrzegać jako organizację funkcjonującą w stanie ciągłego napięcia między celami ochronnymi, administracyjnymi i resocjalizacyjnymi. Z jednej strony musi zapewniać bezpieczeństwo społeczeństwa oraz porządek wewnętrzny, z drugiej zaś powinien umożliwiać skazanym readaptację społeczną i przygotowanie do życia po opuszczeniu jednostki. Problem polega na tym, że warunki izolacji więziennej same w sobie mogą utrudniać realizację celów resocjalizacyjnych. Ograniczenie kontaktów społecznych, funkcjonowanie w silnie kontrolowanej przestrzeni oraz wpływ podkultury więziennej mogą prowadzić do pogłębiania postaw niepożąda- nych zamiast ich osłabiania. Zając zwraca uwagę, że w literaturze pojawiają się zarzuty dotyczące sprzeczności między celami kary a środkami jej wykonywania, ponieważ wię- zienie może jednocześnie chronić społeczeństwo i tworzyć warunki utrudniające powrót skazanego do prawidłowego funkcjonowania społecznego (Zając, 2022: 65).
Jednym z poważnych wyzwań zarządczych jest zagrożenie korupcją. Wynika ono
z samej specyfiki relacji między funkcjonariuszami a osobami pozbawionymi wolności. Funkcjonariusze mają wpływ na wiele aspektów życia osadzonych, w tym na kwestie zakwaterowania, opiniowania, przepustek czy codziennego funkcjonowania w jednost- ce. Tworzy to sytuacje, w których osadzeni mogą próbować wywierać nacisk, oferować korzyści lub budować nieformalne zależności. Korupcja w zakładzie karnym jest więc nie tylko problemem etycznym, lecz także zagrożeniem dla bezpieczeństwa jednostki i autorytetu całej formacji (Zając, 2022: 66). Z punktu widzenia zarządzania oznacza to konieczność wzmacniania kontroli wewnętrznej, odpowiedniej selekcji kandydatów do służby, budowania kultury organizacyjnej opartej na odpowiedzialności oraz szybkiego reagowania na sygnały naruszeń.
Kolejnym problemem jest przedostawanie się na teren jednostek penitencjarnych narkotyków i innych substancji psychoaktywnych. Zając podkreśla, że środki odurzające pełnią w warunkach izolacji więziennej różne funkcje: adaptacyjne, psychologiczne, spo- łeczne i ekonomiczne. W praktyce oznacza to, że narkotyki mogą stawać się elementem nieformalnego obiegu, wpływać na relacje między osadzonymi, wzmacniać podkulturę
więzienną oraz generować konflikty i zależności (Zając, 2022: 67). Dla kadry zarządza- jącej jest to wyzwanie szczególnie trudne, ponieważ wymaga jednoczesnego stosowania środków ochronnych, kontroli osobistej i technicznej, działań profilaktycznych oraz terapeutycznych. Sama represja nie wystarcza, jeżeli nie towarzyszy jej rozpoznanie przyczyn uzależnień i mechanizmów funkcjonowania nieformalnego rynku więziennego. Istotną kategorię problemów stanowią również zdarzenia nadzwyczajne, takie jak bójki, pobicia, ujawnienia przedmiotów niedozwolonych, pożary, zagrożenia miejscowe czy inne sytuacje naruszające bezpieczeństwo jednostki. Autor wskazuje, że w latach 2016–2020 w Służbie Więziennej odnotowano ponad 11 tysięcy zdarzeń o charakterze nadzwyczajnym, przy czym ich liczba i kwalifikacja zależały także od zmian w przepi- sach wewnętrznych oraz sytuacji epidemiologicznej (Zając, 2022: 67–68). Z perspektywy zarządzania ważne jest nie tylko reagowanie na takie zdarzenia, ale również ich analiza, wyciąganie wniosków i budowanie procedur ograniczających ryzyko ich powtarzania się. Każde zdarzenie nadzwyczajne jest bowiem testem sprawności organizacyjnej jednostki, jakości komunikacji między działami oraz przygotowania funkcjonariuszy do działania
pod presją.
Ważnym problemem organizacyjnym pozostaje także przeludnienie jednostek peniten- cjarnych. Choć samo pojęcie przeludnienia może być różnie definiowane, jego skutki są odczuwalne zarówno przez osadzonych, jak i przez personel. Zbyt duże zagęszczenie w ce- lach zwiększa ryzyko konfliktów, utrudnia utrzymanie porządku, ogranicza prywatność i pogarsza warunki odbywania kary. Dla funkcjonariuszy oznacza natomiast trudniejsze wykonywanie obowiązków, większe obciążenie psychiczne i wyższą liczbę sytuacji wy- magających interwencji. Zając wskazuje, że przeludnienie wpływa negatywnie również na proces resocjalizacji, ponieważ utrudnia prowadzenie skutecznych oddziaływań wo- bec skazanych (Zając, 2022: 68–69). W tym kontekście zarządzanie zakładem karnym wymaga nie tylko sprawnej organizacji przestrzeni, ale także racjonalnego planowania rozmieszczenia osadzonych, przeciwdziałania konfliktom oraz zapewnienia minimalnych standardów humanitarnego wykonywania kary.
Na funkcjonowanie jednostki penitencjarnej wpływa również społeczny i medialny obraz Służby Więziennej. Problem polega na tym, że praca funkcjonariuszy rzadko staje się przedmiotem zainteresowania opinii publicznej wtedy, gdy jednostka działa prawi- dłowo. Media zwykle koncentrują się na sytuacjach kryzysowych, takich jak ucieczki, śmierć osadzonego, zarzuty korupcyjne czy inne zdarzenia nadzwyczajne. Tymczasem sukces więziennictwa często polega właśnie na tym, że „nic złego się nie dzieje”: nie dochodzi do ucieczek, poważnych naruszeń bezpieczeństwa, buntów czy tragedii. Taki sukces jest jednak trudny do pokazania medialnie (Zając, 2022: 69). Z punktu widzenia nowoczesnego zarządzania oznacza to potrzebę świadomego budowania wizerunku jed- nostki, komunikacji z otoczeniem społecznym oraz pokazywania pozytywnych aspektów pracy funkcjonariuszy, takich jak działania resocjalizacyjne, edukacyjne, pomocowe czy współpraca ze środowiskiem lokalnym.
Szczególnie ważnym wyzwaniem wewnętrznym są stres, wypalenie zawodowe, mobbing i nepotyzm. Praca funkcjonariusza Służby Więziennej wiąże się z wysokim poziomem napięcia psychicznego, odpowiedzialnością, kontaktem z agresją, szantażem,
manipulacją oraz możliwością pomówień ze strony osadzonych. Źródłem stresu jest także sama organizacja służby: hierarchiczność, dyspozycyjność, autokratyczny styl zarządzania czy trudne relacje interpersonalne. Zając wskazuje, że te czynniki mogą prowadzić do wy- palenia zawodowego i obniżenia jakości wykonywania obowiązków (Zając, 2022: 70). W tym obszarze nowoczesne zarządzanie powinno obejmować nie tylko egzekwowanie dyscypliny, ale także przeciwdziałanie przeciążeniu pracowników, rozwijanie komunikacji wewnętrznej, reagowanie na konflikty oraz tworzenie mechanizmów wsparcia psycho- logicznego i organizacyjnego.
Odrębnym, lecz równie istotnym problemem jest infrastruktura techniczna. Część polskich jednostek penitencjarnych funkcjonuje w budynkach starych, niekiedy poklasz- tornych, które generują wysokie koszty utrzymania i utrudniają dostosowanie warunków do współczesnych standardów wykonywania kary. Przestarzała infrastruktura może negatywnie wpływać na bezpieczeństwo, warunki bytowe osadzonych, organizację pracy funkcjonariuszy oraz możliwości prowadzenia oddziaływań resocjalizacyjnych. Modernizacja infrastruktury jest więc nie tylko kwestią techniczną, ale także zarządczą i humanitarną (Zając, 2022: 71–72).
Współczesne zarządzanie jednostkami penitencjarnymi w Polsce nie ogranicza się wyłącznie do zapewnienia izolacji sprawców przestępstw, lecz coraz częściej obejmuje działania o charakterze systemowym, ukierunkowane na modernizację całego mode- lu wykonywania kary pozbawienia wolności. Jednym z najważniejszych przejawów takiego podejścia jest program reform „Nowoczesne Więziennictwo”, który stanowi próbę dostosowania polskiego systemu penitencjarnego do współczesnych realiów społecznych, technologicznych oraz standardów międzynarodowych. Program ten ma charakter kompleksowy, obejmuje zarówno zmiany legislacyjne, jak i organizacyjne oraz infrastrukturalne. Jego głównym celem jest zwiększenie efektywności wykonywania kary pozbawienia wolności poprzez połączenie funkcji izolacyjnej z funkcją resocjalizacyjną. W tym ujęciu kara przestaje być wyłącznie środkiem represji, a staje się instrumentem oddziaływania na sprawcę przestępstwa, zmierzającym do ograniczenia ryzyka powrotu do przestępczości oraz przygotowania skazanego do funkcjonowania w społeczeństwie (Program reform „Nowoczesne Więziennictwo”, 2022). Istotnym elementem programu jest rozwój infrastruktury penitencjarnej, obejmujący zarówno budowę nowych jednostek, jak i modernizację istniejących zakładów karnych. Działania te mają na celu poprawę warunków bytowych osadzonych oraz zwiększenie możliwości prowadzenia skutecznych oddziaływań resocjalizacyjnych. Poprawa infrastruktury wpływa również na bezpieczeń- stwo jednostek penitencjarnych oraz warunki pracy funkcjonariuszy Służby Więziennej, co ma istotne znaczenie z punktu widzenia sprawności całego systemu (Wszystkie przepisy programu „Nowoczesne Więziennictwo” już obowiązują, 2022).
Kolejnym kluczowym obszarem reformy jest rozwój technologii, w tym w szczegól- ności systemu dozoru elektronicznego. Program „Nowoczesne Więziennictwo” zakłada rozszerzenie jego zastosowania jako alternatywy dla tradycyjnej izolacji więziennej. Dozór elektroniczny umożliwia wykonywanie kary w warunkach wolnościowych przy jednoczesnym zachowaniu kontroli nad skazanym, co sprzyja realizacji celów resocjali- zacyjnych oraz ogranicza negatywne skutki izolacji penitencjarnej (Nawój-Śleszyńska, 2025: 76–77). Jednocześnie rozwiązanie to przyczynia się do zmniejszenia kosztów wykonywania kary oraz racjonalizacji polityki karnej państwa (Program reform „No- woczesne Więziennictwo”, 2022).
Program reform kładzie również duży nacisk na zwiększenie poziomu bezpieczeństwa w jednostkach penitencjarnych. Obejmuje to wdrażanie nowoczesnych systemów moni- toringu, kontroli oraz zarządzania ryzykiem, które pozwalają na skuteczniejsze zapobie- ganie zagrożeniom oraz szybsze reagowanie na sytuacje kryzysowe. W praktyce oznacza to odejście od modelu reaktywnego na rzecz modelu prewencyjnego, w którym kluczową rolę odgrywa analiza zagrożeń i ich minimalizowanie na wczesnym etapie (Wszystkie przepisy programu „Nowoczesne Więziennictwo” już obowiązują, 2022).
Nie mniej istotnym elementem programu jest rozwój oddziaływań resocjalizacyjnych wobec osadzonych. Zakłada się zwiększenie dostępności programów edukacyjnych, terapeutycznych oraz zawodowych, które mają na celu przygotowanie skazanych do powrotu do społeczeństwa. Szczególne znaczenie przypisuje się indywidualizacji oddziaływań, polegającej na dostosowaniu środków resocjalizacyjnych do potrzeb i cech konkretnego skazanego. Podejście to wpisuje się w nowoczesne koncepcje polityki karnej, które podkreślają znaczenie pracy nad czynnikami ryzyka recydywy (Nawój-Śleszyńska, 2025: 86–88).
Program „Nowoczesne Więziennictwo” odnosi się również do sytuacji funkcjona- riuszy Służby Więziennej, zakładając poprawę warunków pracy oraz rozwój systemów szkoleniowych. Wzmacnianie kompetencji kadry penitencjarnej stanowi istotny element profesjonalizacji systemu oraz zwiększenia jego efektywności. W kontekście wysokiego poziomu stresu zawodowego oraz odpowiedzialności związanej z pełnieniem służby działania te mają szczególne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania całego systemu penitencjarnego (Wszystkie przepisy programu „Nowoczesne Więziennictwo” już obo- wiązują, 2022). W szerszej perspektywie program wpisuje się w tendencję odchodzenia od dominacji kar izolacyjnych na rzecz stosowania środków alternatywnych. Rozwój do- zoru elektronicznego oraz innych form wykonywania kary poza zakładem karnym stanowi realizację postulatów organizacji międzynarodowych, które wskazują na konieczność ograniczania stosowania izolacji więziennej oraz poszukiwania bardziej efektywnych metod oddziaływania na sprawców przestępstw (Nawój-Śleszyńska, 2025: 92–93).
Artykuł ukazuje zakład karny jako złożoną organizację publiczną, funkcjonującą na styku funkcji izolacyjnej, bezpieczeństwa oraz oddziaływań resocjalizacyjnych. Podkreślono,
że jego specyfika wynika z wysokiego stopnia sformalizowania, hierarchicznej struktu- ry oraz występowania odrębnych grup społecznych, co wpływa na sposób zarządzania. Wskazano, że współczesne podejścia, w tym koncepcja New Public Management, mogą zwiększać efektywność działania jednostek penitencjarnych, jednak ich implementacja wymaga uwzględnienia humanitarnego charakteru instytucji. Analiza praktyczna na przy- kładzie Zakładu Karnego w Łowiczu pokazuje, że menedżeryzm może wspierać rozwój organizacyjny, ale nie powinien zastępować tradycyjnych modeli zarządzania. Istotnym elementem skutecznego funkcjonowania organizacji penitencjarnej jest odpowiedni system motywowania funkcjonariuszy, oparty nie tylko na sankcjach, lecz także na motywatorach pozapłacowych i kulturze organizacyjnej. Szczególną rolę odgrywa przywództwo dyrek- tora, który musi łączyć formalną hierarchię z podejściem relacyjnym i humanistycznym. Artykuł identyfikuje również liczne wyzwania, takie jak przeludnienie, korupcja, stres zawodowy czy zdarzenia nadzwyczajne, które wpływają na skuteczność zarządzania. Ca- łość wskazuje, że nowoczesne zarządzanie zakładem karnym wymaga równowagi między efektywnością organizacyjną, bezpieczeństwem a realizacją celów resocjalizacyjnych.
Janus A. (2023), Menedżeryzm a nowoczesne zarządzanie jednostką penitencjarną – spoj- rzenie na zarządzanie Zakładem Karnym w Łowiczu, „The Prison Systems Review”, nr 119,
s. 123–141.
Krynicka H. (2006), Koncepcja nowego zarządzania w sektorze publicznym (New Public Management), http://bibliotekacyfrowa.pl/Content/34636/PDF/014.pdf [dostęp: 13.04.2026].
Nawój-Śleszyńska A. (2025), Realizacja celów wykonywania kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym w systemie dozoru elektronicznego, „Probacja”, nr 1, s. 71–102, https://doi. org/10.5604/01.3001.0055.0601
Pomiankiewicz J. (2021), Podstawy zarządzania organizacją – specyfika więziennictwa (wybra- ne zagadnienia), [w:] M. Strzelec, W. Kołodziejczyk (red.), Zarządzanie dynamiczne w Służbie Więziennej – podręcznik refleksyjnej praktyki, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 30–31.
Program reform „Nowoczesne Więziennictwo” (2022), https://www.gov.pl/web/sprawiedli- wosc/program-reform-nowoczesne-wieziennictwo [dostęp: 24.04.2026].
Skuza S., Modzelewska A., Kotowska J. (2021), Zarządzanie w jednostkach organizacyjnych Służby Więziennej – wyniki badań pilotażowych, „Resocjalizacja Polska”, nr 21, s. 285–311, https://doi.org/10.22432/pjsr.2021.21.17
Szewczyk M. (2021), Czy kara może motywować? Wybrane aspekty systemu motywacji pozapłacowej w Służbie Więziennej, [w:] M. Strzelec, W. Kołodziejczyk (red.), Zarządzanie dynamiczne w Służbie Więziennej – podręcznik refleksyjnej praktyki, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 45–51.
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 911).
Wszystkie przepisy programu „Nowoczesne Więziennictwo” już obowiązują (2022), https:// www.sw.gov.pl/aktualnosc/centralny-zarzad-sluzby-wieziennej-wszystkie-przepisy-progra- mu-nowoczesne-wieziennictwo-juz-obowiazuja [dostęp: 24.04.2026].
Zając B. (2022), Wybrane problemy współczesnego więziennictwa w Polsce, „Kortowski Przegląd Prawniczy”, nr 1, s. 63–74, https://doi.org/10.31648/kpp.7769