ZARZĄDZANIE INNOWACYJNE W GOSPODARCE I BIZNESIE NR 1(42)/2026
e-ISSN 2391-5129
Agnieszka Polanowska
Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości z siedzibą w Wałbrzychu
e-mail: a.polanowska@poczta.onet.eu
Rola komunikacji niewerbalnej w pozyskiwaniu pracowników – ujęcie zróżnicowanej branży
https://doi.org/10.25312/ziwgib.861
„80% informacji o ludziach czerpiemy nie z ich słów, lecz z zachowania i gestów.
To one właśnie zdradzają nasze prawdziwe intencje
i nastawienie – jeśli umiemy je zaobserwować i odczytać”.
Allan Pease, Barbara Pease
Celem artykułu jest analiza i ocena zjawiska komunikacji nie-werbalnej. Założenie to zrealizowano poprzez badania son-dażowe. Informacje zgromadzono od przedstawicieli działu kadr wybranych polskich przedsiębiorstw. Osoby te zajmują się doborem odpowiednich kandydatów do pracy.
Uzyskane wyniki pochodzą z wywiadów przeprowadzonych z rekruterami, którzy pozyskują pracowników między innymi do branży produkcyjnej, automotive, handlowej, transportowej. Analiza wyników badań wskazuje, że komunikacja niewerbal-na wpływa na proces rekrutacji do pracy. Niezwykle ważne jest dbanie o wizerunek, a zwłaszcza pierwsze wrażenie – szcze-gólnie w branży handlowej i automotive. Mowę ciała uznano za istotny przekaźnik, który jest widoczny także w zachowaniu, postawie. Dużą rolę odgrywają: mimika twarzy, gestykulacja, adaptatory. Czynniki te stanowią istotny element mechanizmu
zarządzania zasobami ludzkimi. Kandydaci do pracy powinni kształtować wiedzę i umiejętności komunikacji niewerbalnej, ponieważ jest to przekaz, który decyduje o zatrudnieniu.
This analyses and evaluates the phenomenon of non-verbal communication. This objective was addressed through sur-vey research. Information was gathered from representatives of the human resources department of selected Polish en-terprises, specifically those responsible for selecting suitable job candidates. The results are derived from interviews con-ducted with recruiters who acquire employees for production, automotive, commerce and transport industries. An analysis of the research findings indicates that non-verbal communica-tion significantly influences the recruitment process. Maintaining a professional image – and particularly making a positive first impression – is of paramount importance, especially in the retail and automotive industries. Body language is identified as a cru-cial medium of communication, manifested through behaviour and posture. Facial expressions, gestures, and adaptors play a vital role in this context. These factors constitute an essential element of human resource management mechanisms. Job candidates should actively develop their knowledge and skills regarding non-verbal communication, as it serves as a decisive signal in employment decisions.
Komunikacja niewerbalna jest nieodłączną częścią ludzkiego życia. Towarzyszy człowiekowi nie tylko bezpośrednio w sferze osobistej, ale także związana jest z aspektem zawodowym, ściślej – decyduje o sukcesie bądź porażce w znalezieniu pracy. To właśnie ten element komunikacji interpersonalnej często przekłada się na zatrudnienie pracownika w danym podmiocie i na konkretnym stanowisku. Mowy ciała – wyrażonej w stroju, mimice, kontakcie wzrokowym, ruchach ciała, gestach, stylu – nie można się bowiem wyuczyć. Tworzy ona przekazy, określa postawę, za-chowanie, emocje, jest spontaniczna. Człowiek praktycznie nie ma na nią wpływu, dlatego postrzegana jest jako najlepszy wskaźnik autentyczności danej osoby.
Pracodawcy dążą do pozyskania pracowników, którzy poradzą sobie z każdego rodzaju sytuacją, będą wizerunkowo reprezentować firmę, a swoją wiedzą i zacho-waniem podkreślą przydatność w zatrudniającym ich podmiocie. Wobec tego po-
tencjalny kandydat jest diagnozowany już od pierwszych sekund procesu rekrutacji i selekcji do pracy. Za pomocą różnych metod badany jest na przykład pod kątem radzenia sobie w nietypowych sytuacjach, zachowania pod presją otoczenia bądź od-porności na stres.
Artykuł ukierunkowany jest na podkreślenie roli, jaką odgrywa komunikacja nie-werbalna w procesie pozyskiwania pracowników. Założony cel uwzględnia poszuki-wanie odpowiedzi na następujące pytania: Jak w literaturze przedmiotu rozpoznawana jest komunikacja niewerbalna? Jakie są podobieństwa terminologiczne wśród interpre-tacji zróżnicowanych autorów? W czym przejawia się komunikacja niewerbalna pod-czas pozyskiwania pracowników? Na czym polega rekrutacja i selekcja z punktu wi-dzenia pracodawcy? Na jakie elementy zwraca on uwagę w tym mechanizmie? W jaki sposób potencjalny kandydat przygotowuje się do spotkania z rekruterem?
Analizy tematu dokonano z wykorzystaniem kwestionariusza wywiadu. Roz-mowy przeprowadzono wśród osób, które zajmują się pozyskiwaniem pracowników do branży handlowej, produkcyjnej, automotive, transportowej. Teoretyczną stronę niniejszej problematyki oparto na aksjologii wiedzy, pochodzącej z literatury przed-miotu oraz źródeł internetowych.
Funkcjonowanie we współczesnym społeczeństwie wymaga od ludzi właściwego porozumiewania się. Proces ten leży u podstaw piramidy potrzeb międzyludzkich i obejmuje zwłaszcza komunikację werbalną i niewerbalną.
Mechanizm komunikacji interpersonalnej ukierunkowany jest na szereg funkcji, wśród których uwzględnia się między innymi funkcję informacyjną, motywacyjną, emocjonalną, kontrolną, samodoskonalącą, budującą więzi społeczne oraz umożli-wiającą wywieranie wpływu na innych ludzi. W toku tego procesu spotkać się można z problemami o charakterze fizycznym, semantycznym oraz psychologicznym. Zda-niem Magdaleny Głowik pierwsze z nich związane są przede wszystkim z hałasem, warunkami klimatycznymi. Drugie dotyczą rozbieżności w odczytywaniu i odmien-nym interpretowaniu symboli przez nadawcę i odbiorcę. Z kolei trzecie wiążą się z ludzkimi zahamowaniami (Głowik, 2020: 24).
W literaturze przedmiotu komunikacja niewerbalna wyraża ludzkie uczucia, emocje, cechy osobowości, postawę wobec danej sytuacji, stanowi o tak zwanej prawdziwej części ludzkiej (Easton, Sąsiadek, 2011: 13). Autentyczność jako klu-czowa wartość tego terminu widoczna jest również w klasycznych koncepcjach, gdzie „gesty i mimika potrafią zdradzić to, czego usta nie ośmielą się wypowiedzieć” (Shakespeare, 2020: 74–76). Autor wskazuje, że ciało jednak nie kłamie, kiedy pró-bują tego słowa. Podobne podejście przedstawił Antoine de Saint-Exupéry, który uznał, że prawdziwe intencje i emocje wyrażane są poza słowami: „dobrze widzi się tylko sercem, najważniejsze jest niewidoczne dla oczu” (Saint-Exupéry, 2017: 72).
Komunikacja niewerbalna interpretowana może być także w aspekcie psycho-terapeutycznym. W takim odniesieniu pełni ona między innymi funkcje: wymiany emocji, ochrony poczucia własnego ja, metakomunikacji, wsparcia oraz kształtowa-nia i kierowania wrażeniem (Sikorski, 2013: 307).
Wśród teoretyków podkreślany jest fakt, że komunikacja niewerbalna odbywa się za pomocą znaków i oznak. W pierwszym odniesieniu występuje ukierunkowanie na świadomą gestykulację, ubranie, które to elementy obrazują przynależność do da-nego środowiska bądź grupy. Z kolei komunikacja oznakowa dotyczy nieświadomej gestykulacji, mimiki bądź też budowy ciała (Kulczycki, 2012: 35). W kontekście ge-stykulacji warto jednak zadbać o jej swobodę, oszczędne użytkowanie, wdrażanie w istotnych momentach oraz ograniczanie gestów do sfery władzy (Gallo, 2016).
W relacjach międzyludzkich kluczowe wymiary wizerunku mają charakter sta-tyczny i dynamiczny. Wizerunek statyczny tworzy przede wszystkim wygląd ze-wnętrzny. Warto podkreślić, że ma on największe znaczenie już w pierwszych sekun-dach relacji wzrokowej, gdzie kluczowe jest pierwsze wrażenie oraz jego otoczenie przedmiotowe. Zgodne jest to z zasadą 4 × 20 mówiącą, że pierwsze wrażenie można zrobić tylko raz. Liczy się pierwsze 20 wykonanych kroków: koncentracja na elemen-tach, takich jak postawa, ubiór, ruchy ciała. Istotne jest również 20 × 20 centymetrów obszaru twarzy: mimika, fryzura, makijaż, wyraz twarzy, 20 pierwszych wypowie-dzianych słów, a w sumie na zrobienie dobrego wrażenia jest tylko 20 sekund (Kul-czycka, 2007: 83). Na wygląd zewnętrzny składają się: wiek, atrakcyjność fizyczna, styl i sposób ubierania, który kształtuje aparycję i atrakcyjność. Z kolei wizerunek dynamiczny prezentują: mowa ciała (postawa, gestykulacja), komunikacja werbalna (używanie słownych przekazów) i wokalna (tonacja głosu) (Wrona, 2009: 186–190). Ważnym elementem komunikacji niewerbalnej są adaptatory, czyli nieświado-
me gesty, które mają zastosowanie w danej sytuacji. Można wskazać na przykład na: bawienie się długopisem, poprawianie okularów, stukanie palcami, drapanie się po czole, dotykanie warg, pocieranie nosa, poprawianie kołnierzyka. Adaptatory mogą sygnalizować poziom lęku, pewność siebie, a także stanowić oznakę prawdo-mówności.
Komunikacja interpersonalna jest zatem mechanizmem przekazywania i odbie-rania informacji między dwiema osobami lub między niewielką grupą osób, wywo-łującym określone skutki i zróżnicowane rodzaje sprzężeń zwrotnych (Głodowski, 1994: 5). Przyczynia się ona między innymi do: zrozumienia między ludźmi, efek-tywności organizacji, skłonności do pracy zespołowej, powstawania zysków lub strat w przedsiębiorstwach (Piotrowski, Świątkowski, 2000: 51).
Ważnym elementem kształtowania kadry jest właściwe przygotowanie i przeprowa-dzenie procesu rekrutacji i selekcji. Zdaniem Józefa Penca rekrutacja oznacza „przy-
ciąganie przez firmę wystarczająco dużej liczby kandydatów w celu dokonania ich naboru tak, aby można było obsadzić stanowiska osobami o pożądanych cechach i umiejętnościach” (Penc, 2007: 170). Warto podkreślić, że „udany proces powinien zostać zakończony uzyskaniem, na akceptowanych przez organizację warunkach, za-sobów, które spełnią jej oczekiwania” (Woźniak, 2013: 14).
Podczas procesu rekrutacyjnego możliwe jest dostrzeżenie pewnych sympto-mów, które są ważnym przekaźnikiem i świadczą o tym, że dana osoba nie jest od-powiednim kandydatem na stanowisko pracy, o które się ubiega. Wśród nich można wymienić:
nieterminowe przybycie na rozmowę kwalifikacyjną,
niepoinformowanie o spóźnieniu się na spotkanie rekrutacyjne,
brak merytorycznego przygotowania się do rozmowy,
niezadbanie o odpowiedni wizerunek, na przykład nieodpowiedni ubiór,
wykazywanie się niewłaściwym, negatywnym zachowaniem, na przykład brak kultury osobistej, arogancja,
priorytetowość w rozmowie, na przykład nieustanne poruszanie kwestii wy-sokości wynagrodzenia lub benefitów pozapłacowych,
wyrażanie niepochlebnych opinii o poprzednim pracodawcy,
przedstawianie nieprawdy na temat własnego doświadczenia zawodowego, ukończonych szkoleń bądź posiadanych cech osobowościowych (Proces re-krutacji: symptomy, po których poznasz nieodpowiedniego kandydata do pra-cy, 2020).
Mechanizm rekrutacyjny ukierunkowany jest w dzisiejszych czasach na relacje interpersonalne, a w dużej mierze obejmuje komunikację niewerbalną. Potencjalni kandydaci do pracy przygotowują się do etapu formalnego potwierdzenia posiada-nych kwalifikacji. Właśnie ten element staje się najlepszym wyznacznikiem selekcji i jest ważnym ogniwem weryfikacji faktów zawartych w dokumentach aplikacyj-nych, co dokonywane jest podczas przeprowadzanej rozmowy.
Z doświadczenia rekruterów1 wynika, iż często osoby z wykształceniem średnim cechuje duża spontaniczność w procesie poszukiwania pracy. Można na przykład wskazać na brak szczegółowości analizowania danej oferty pracy, a tym samym – precyzyjnego przygotowania dokumentów aplikacyjnych pod względem wymagań i oczekiwań pracodawców. Przyznano także, że wśród kandydatów częstym pro-blemem jest brak doświadczenia zawodowego z obszaru stanowiska, na które się aplikuje. W ostatnim czasie zauważono jednak znacznie większe przygotowanie do rozmowy kwalifikacyjnej z zakresu pytań podstawowych. Osoby zainteresowa-ne pozyskaniem pracy potrafią między innymi opowiedzieć coś o sobie, jak rów-nież orientują się w specyfice działalności przedsiębiorstw, wśród których ubiegają się o pracę. Niestety nadal trudności sprawiają pytania dotyczące wskazania swoich
1 Przeprowadzony wywiad z losowo wybranymi osobami, zajmującymi się rekrutowaniem pracowników z branży handlowej, produkcyjnej, automotive, transportowej.
osiągnięć lub też zauważalne jest nieumiejętne odniesienie się do pytania o słabe strony kandydata. Najlepszym przekaźnikiem dla rekrutera jest w takich sytuacjach właśnie komunikacja niewerbalna, gdzie u kandydata pojawia się zazwyczaj milcze-nie, zastanawianie się, połączone z oznakami zdenerwowania, zniechęcenia, a nawet zaskoczenia. Elementy te widoczne są w zachowaniach, przyjętej postawie, dłoniach, twarzy, a także adaptatorach.
Dale Leathers wskazuje na elementy, które brane są pod uwagę przy ocenie kandydata do pracy podczas prowadzonej rozmowy kwalifikacyjnej. Wyróżnia się wśród nich między innymi: pewność siebie, inteligencję, pozytywne nastawienie, osobowość i uspołecznienie, dojrzałość, motywację, zdolności przywódcze oraz ko-munikację międzyludzką, wojowniczość i inicjatywę (Leathers, 2007).
W artykule Mowa ciała na rozmowie kwalifikacyjnej – rola komunikacji niewer-balnej, zamieszczonym na portalu praca.pl, podkreślona jest także ważna umiejęt-ność panowania nad sobą i zachowania spójności między tym, co kandydat przeka-zuje otoczeniu, a tym, jakie ma zamiary (Rychlewicz, 2025). Rekruterzy przyznają, że podczas rozmów kwalifikacyjnych uważnie weryfikują komunikaty niewerbalne i przekaz werbalny. Niewątpliwie rzadko w tym zakresie występuje sprzeczność. Na przykład informacje zawarte w dokumentach aplikacyjnych, takie jak odporność na stres i cierpliwość, potwierdzane są pod kątem niestandardowych pytań, nietypo-wych zdarzeń i adekwatnego do nich zachowania kandydata w konkretnej sytuacji. Wiele informacji o kandydacie można uzyskać dzięki zaobserwowanej u niego nie-umiejętności udzielania precyzyjnych i rzeczowych odpowiedzi na stawiane pytania oraz odpowiednim sygnałom wskazującym na brak wiedzy, sposób radzenia sobie w trudnych sytuacjach, brak uprzejmości, zdecydowania (Ludwiński, 2008).
Osoby przeprowadzające rekrutację pracowników są odpowiedzialne za ostatecz-ny wybór kandydatów. W toku podejmowanych działań muszą wykazywać się nie tyl-ko wiedzą z zakresu pozyskiwania pracowników, ale także wieloma umiejętnościami z obszaru synergologii, czyli nauki związanej z odczytywaniem mowy ciała.
Kandydat do pracy zobowiązany jest odpowiednio przygotować się do procesu re-krutacyjnego, ale przede wszystkim do bezpośredniego spotkania z potencjalnym pracodawcą, które odbędzie się w ramach rozmowy rekrutacyjnej. Wymagane jest właściwe postępowanie merytoryczne, a także wdrożenie tak zwanego elementu wi-zerunkowego. Oznacza to, że należy zadbać o pierwsze wrażenie, które zostanie do-strzeżone już na wstępie spotkania na przykład w sposobie ubioru, zachowania, mimi-ce, gestykulacji. Odnosi się to również do wymagań formalnych, czyli perfekcyjnego przygotowania dokumentów aplikacyjnych i przygotowania merytorycznego.
Należy zarazem pamiętać o komunikacji niewerbalnej, monitorowanej przez re-krutera podczas rozmowy z kandydatem. Jest to ten aspekt komunikacji, którego nie
da się wyuczyć. Gestykulacja jest niekontrolowana, co często jest dodatkowym ele-mentem wnikliwej obserwacji dokonywanej przez rekrutera.
Na portalu praca.pl wskazano, że kandydat do pracy również powinien bacznie obserwować swojego rozmówcę, który także daje pewnego rodzaju sygnały, na przy-kład poprzez kiwanie głową okazuje aprobatę i zaciekawienie dialogiem oraz wysyła pozytywny sygnał. Natomiast ziewanie, skrzyżowanie rąk bądź nóg wyraża brak za-interesowania lub odmienne zdanie. Wymienione zachowania są źródłem informacji o potrzebie zmiany strategii w trakcie rozmowy w celu osiągnięcia zamierzonego rezultatu (Rychlewicz, 2025).
W ramach badań empirycznych przeprowadzono wywiady z osobami zajmu-jącymi się rekrutacją pracowników w czterech wybranych i zróżnicowanych pod względem specyfiki wykonywanej pracy sektorach gospodarki. Uzyskane wyniki zostały ukierunkowane na branżę handlową, produkcyjną, automotive, transportową. Skoncentrowano się na analizie obiektu zainteresowań w kontekście pracowników mających bezpośredni kontakt z klientem lub tych, których współpraca oparta jest na ograniczonych relacjach interpersonalnych.
Wywiady przeprowadzono z pięcioma rekruterami w każdej branży, czyli bada-nia obejmowały swoim zakresem 20 respondentów.
Według opinii badanych komunikacja niewerbalna ma znaczenie w procesie pozyskiwania pracowników (20 respondentów, 100% odpowiedzi twierdzących). Szczegółowe ilościowe wskazania respondentów z poszczególnych branż zaprezen-towano w tabeli 1.
Tab. 1. Poziom znaczenia komunikacji niewerbalnej w procesie rekrutacji w poszczególnych branżach
Poziom znaczenia komunikacji niewerbalnej | Branża | |||
handlowa | produkcyjna | automotive | transportowa | |
Ilościowe odpowiedzi respondentów | ||||
bardzo duże | 5 | – | 5 | – |
duże | – | 4 | – | 1 |
nie ma znaczenia | – | – | – | – |
małe | – | 1 | – | 3 |
bardzo małe | – | – | – | 1 |
Źródło: opracowanie własne.
Z uzyskanych danych wynika, że w procesie rekrutacji najważniejsze jest pierw-sze wrażenie, które w największym stopniu dotyczy branży handlowej i automotive. Specyfika tych sektorów najbardziej ukierunkowana jest na codzienne relacje in-terpersonalne, zwłaszcza bezpośredni kontakt z klientem. Elementy te oceniane są najwyżej, co wynika w głównej mierze ze specyfiki stanowisk pracy i funkcji
reprezentatywnej powierzonych zadań. Rekruter szacuje zatem nie tylko poziom me-rytoryczny kandydata, ale ocenia także precyzję, walory estetyczne, wizerunkowość. Wizytówką staje się w pierwszej kolejności strój kandydata, który w przyszłości bę-dzie reprezentował swoją osobą „wartości” firmy w opinii klienta.
Przy analizie kandydata warto zwrócić uwagę na elementy, które decydują o za-trudnieniu danej osoby, jak również na te, które najbardziej zniechęcają pracodawcę w procesie rekrutacyjnym. Jednym z najważniejszych ocenianych elementów jest zachowanie kandydata w sytuacjach stresowych. Rekruterzy najczęściej wskazywa-li także na brak kontaktu wzrokowego, uciekanie wzrokiem, które może świadczyć o nieszczerości, próbie zmanipulowania. Równie ważnym przekaźnikiem są adapta-tory, które mogą rozpraszać, denerwować. Kolejnym istotnym nośnikiem informa-cji o kandydacie jest niewłaściwa postawa ciała oraz nadmierna gestykulacja, które wskazują na sposób traktowania rozmówcy. Należy jednocześnie dodać, że takie elementy, jak słaby lub mocny uścisk dłoni, krzyżowanie ramion, układ nóg, dy-stans zachowany w trakcie spotkania, mają niewielkie znaczenie w procesie wyboru pracownika.
W procesie rekrutacji i selekcji weryfikuje się u kandydatów elementy, które na-leżą do komunikacji niewerbalnej. Z punktu widzenia czterech sektorów gospodarki określono ich priorytetowość, która decyduje o zatrudnieniu na danym stanowisku pracy. Respondent danej branży mógł wskazać jako ważny więcej niż jeden kompo-nent komunikacji niewerbalnej (tab. 2). Zbiorcze zestawienie poszczególnych skład-ników zaprezentowano na rysunku 1.
Tab. 2. Analiza ilościowa elementów komunikacji niewerbalnej, które uwzględnia się w procesie rekrutacji i selekcji – podział na branże
Elementy komunikacji niewerbalnej | Branża | |||
handlowa | produkcyjna | automotive | transportowa | |
Ilościowe odpowiedzi respondentów | ||||
strój | 5 | 1 | 5 | 1 |
mimika twarzy | 5 | 3 | 5 | 3 |
kontakt wzrokowy | – | – | 4 | – |
gestykulacja | 4 | 3 | 4 | 3 |
adaptatory | 4 | 3 | 4 | 3 |
dystans | 2 | 1 | 3 | – |
Źródło: opracowanie własne.
Rys. 1. Graficzna prezentacja elementów komunikacji niewerbalnej uwzględnianych w procesie rekrutacji i selekcji
Źródło: opracowanie własne.
Z zaprezentowanych danych wynika, że dominującym czynnikiem, na który zwracają uwagę rekruterzy, jest mimika twarzy. Ten element szczególnie obserwo-wany jest w branży handlowej i automotive. Równie duże znaczenie podczas rekru-tacji w obu tych sektorach gospodarki mają gestykulacja i adaptatory. Zaskoczeniem może być niewielkie koncentrowanie się na ubiorze, który w dużej mierze kształtuje wizerunek kandydata. Nie tak istotne według respondentów okazały się także dystans oraz kontakt wzrokowy.
Kolejnym analizowanym zagadnieniem były elementy komunikacji niewerbal-nej, które negatywnie wpływają na efekt rekrutacji, czyli przesądzają o niezatrudnie-niu kandydata na stanowisko pracy, na które aplikuje. W tabeli 3 zostały wskazane elementy, które najczęściej stanowią wyzwanie dla kandydata i działają na jego nie-korzyść w trakcie rekrutacji.
Tab. 3. Problematyczne aspekty komunikacji niewerbalnej w procesie rekrutacji
Element komunikacji niewerbalnej | Branża | |||
handlowa | produkcyjna | automotive | transportowa | |
wyraz twarzy i ruchy oczu | + | |||
kontakt wzrokowy | + | + | ||
dystans fizyczny | + | + | ||
Element komunikacji niewerbalnej | Branża | |||
handlowa | produkcyjna | automotive | transportowa | |
ruchy ciała (pozycja tułowia, pozycja i ruchy głowy, palców oraz dłoni, gestykulacja, głębokość i szybkość oddychania, ruchy nóg) | + | + | ||
wygląd zewnętrzny i ekspozycje wizualne (ubiór, fryzura, ozdoby, makijaż) | + | + | ||
dźwięki parajęzykowe (wokalizacja, na przykład śmiech, płacz, ziewanie, dźwięki namysłu, takie jak hm) | + | + | + | + |
jakości głosowe (intonacja, wysokość głosu, rytm, barwa, tempo mówienia) | + | + | ||
pozycja ciała w czasie rozmowy | + | + | ||
Źródło: opracowanie własne.
Elementy komunikacji niewerbalnej, które stanowią problem podczas rekrutacji u kandydatów danej branży, związane są z takimi nośnikami informacji o człowie-ku, jak: wyraz twarzy, ruch oczu, kontakt wzrokowy, dystans fizyczny, ruch ciała, wygląd zewnętrzny i ekspozycja wizualna, dźwięki parajęzykowe, jakości głosowe, postawa ciała.
Wymienione cechy kandydatów są zarazem najbardziej wnikliwie odczytywany-mi sygnałami przez osoby rekrutujące na dane stanowisko pracy. Sygnały komunika-cji niewerbalnej są istotnym składnikiem wizerunku pracownika powiązanym z daną branżą i zakresem wykonywanych obowiązków. Od specyfiki mowy ciała danej oso-by może zależeć realizacja założonych celów zawodowych.
Rola komunikacji niewerbalnej wpisana jest w koncepcję współczesnego zarządza-nia. Ma znaczenie w planowaniu, organizowaniu, monitorowaniu oraz kontrolowa-niu środowiska pracy i funkcjonujących w nim zasobów ludzkich. Zauważana jest w działaniach już na etapie rekrutowania pracowników. Warto dodatkowo zwrócić uwagę na kwestie, które inspirują do dalszych eksploracji naukowych:
W jaki sposób rekruterzy mogą efektywniej wykorzystywać zasoby komuni-kacji niewerbalnej w mechanizmie pozyskiwania pracowników?
Czy kandydaci do pracy są w stanie kontrolować sygnały niewerbalne, które przekazują rozmówcy?
Jakie powinno być podejście osób rekrutujących do oceny kandydatów, która wynika z komunikatów niewerbalnych?
Easton S., Sąsiadek M. (red.) (2011), Radiografia. Podręcznik dla techników elektro-radiologii, Wrocław: Elsevier Urban & Partner.
Gallo C. (2016), Mów jak TED. 9 sposobów na dobrą prezentację według wybitnych mówców, Warszawa: Wydawnictwo Buchmann.
Głodowski W. (1994), Komunikowanie interpersonalne, Warszawa: Wydawnictwo MON.
Głowik M. (2004), Komunikacja niewerbalna w kontaktach interpersonalnych, War-szawa: Wydawnictwo Promotor.
Kulczycka L. (2007), Jak najlepiej zaprezentować się podczas rozmowy kwalifikacyj-nej, Warszawa: Wolters Kluwer Polska.
Kulczycki E. (2012), Teoretyzowanie komunikacji, t. 2, Poznań: Wydawnictwo Na-ukowe Instytutu Filozofii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Leathers D. (2007), Komunikacja niewerbalna, Warszawa: Wydawnictwo PWN. Ludwiński M. (2008), Komunikacja niewerbalna pomaga menedżerom w rekrutacji,
https://www.bankier.pl/wiadomosc/Komunikacja-niewerbalna-pomaga-me-nedzerom-w-rekrutacji-1835275.html [dostęp: 22.04.2026].
Penc J. (2007), Nowoczesne kierowanie ludźmi. Wywieranie wpływu i współdziałanie w organizacji, Warszawa: Wydawnictwo Difin.
Piotrowski K., Świątkowski M. (2000), Kierowanie zespołami ludzi, Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona.
Proces rekrutacji: symptomy, po których poznasz nieodpowiedniego kandydata do pracy (2020), https://www.praca.pl/poradniki/rozmowa-kwalifikacyjna/ proces-rekrutacji-symptomy,po-ktorych-poznasz-nieodpowiedniego-kandy-data-do-pracy_pr-4786.html [dostęp: 22.04.2026].
Rychlewicz A. (2025), Mowa ciała na rozmowie kwalifikacyjnej – rola komunikacji niewerbalnej, https://www.praca.pl/poradniki/rozmowa-kwalifikacyjna/mo-wa-ciala-na-rozmowie-kwalifikacyjnej-rola-komunikacji-niewerbalnej_pr-
46.html [dostęp: 22.04.2026].
Saint-Exupéry A. (2017), Mały Książę, Warszawa: Wydawnictwo Muza. Shakespeare W. (2020), Hamlet, Kraków: Wydawnictwo Greg.
Sikorski W. (2013), Komunikacja terapeutyczna. Relacja pozasłowna, Kraków: Ofi-cyna Wydawnicza „Impuls”.
Woźniak J. (2013), Rekrutacja – teoria i praktyka, Warszawa: Wydawnictwo Nauko-we PWN.
Wrona S. (2009), Kształtowanie wizerunku menedżera, [w:] M. Przybyła (red.), Me-
nedżer nowej gospodarki, t. 1, Wrocław: Wydawnictwo Indygo Zahir Media.
in academic journals and monographs, including works on
CRM, coaching, managerial competencies, interpersonal com-
munication, manipulation, knowledge sharing, organizational
culture, and the ergonomic design of the work environment.
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.