Małgorzata Langer

KULTURA I WYCHOWANIE NR 2(28)/2025

ISSN 2544-9427 eISSN 2083-2923

Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Wodzisławiu Śląskim e-mail: gosialanger87@gmail.com

Małgorzata Porzezińska

Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Wodzisławiu Śląskim e-mail: gosiaporz@gmail.com

Chwyt pisarski i jego ważna funkcja w nauce pisania

https://doi.org/10.25312/kiw.28_mala

Rozwój chwytu pisarskiego to jeden z kluczowych aspektów rozwoju motoryki dziec-ka. Prawidłowe kształtowanie tego chwytu jest ważne dla opanowania umiejętności pisania, która zawiera w sobie umiejętności motoryczne, poznawcze oraz percepcyj-ne. Właśnie współdziałanie struktur układu nerwowego i mięśniowego zapewnia ko-ordynację ruchów dłoni, palców oraz nadgarstka, co umożliwia w przyszłości podję-cie pisania. Dostępna literatura wskazuje na etapowość kształtowania prawidłowego chwytu pisarskiego, co zostanie omówione w poniższej pracy.

Celem artykułu jest przedstawienie wszystkich etapów rozwoju chwytu pisar-skiego, opisanie czynników warunkujących jego prawidłowy przebieg oraz wskazanie możliwości wspomagania tego procesu w praktyce edukacyjnej i terapeutycznej.

W języku polskim słowo chwyt oznacza chwytanie czegoś dłonią lub narzędziem. W przypadku nauki pisania odnosi się do umiejętnego posługiwania się narzędziem pisarskim. Rozwój chwytu to długotrwały i skomplikowany proces, który na każdym etapie życia dziecka pozwala mu na osiąganie nowych umiejętności mających wpływ na jego samodzielność i poprawę komfortu wykonywanych czynności. Bezwzględ-nym warunkiem czytelnego, szybkiego oraz prawidłowego pisania jest prawidłowe trzymanie i operowanie narzędziem pisarskim.

W obszarze rozwoju fizycznego wyróżniamy dwa znaczące elementy – motorykę małą oraz motorykę dużą. Należy mieć świadomość, że ich rozwój jest wzajemnie skorelowany, co znaczy, że sprawność jednej warunkuje prawidłowy postęp drugiej.

Pod pojęciem motoryka duża kryje się ogólna sprawność ruchowa człowieka związana głównie z poruszaniem się oraz zachowaniem równowagi. Motoryka mała odpowiada z kolei za wykonywanie ruchów precyzyjnych. Jej rozwój jest procesem długotrwałym i wymagającym intensywnych oddziaływań. Wzrost tych umiejętności daje się zaobserwować u dzieci w wieku przedszkolnym oraz wczesnoszkolnym1.

Kształtowanie się kośćca u dzieci jest bezpośrednio powiązane z rozwojem umie-jętności manualnych, który następuje bardzo dynamicznie już w pierwszych miesią-cach życia niemowlęcia. Pierwsze ruchy rąk i próby chwytania pojawiają się u dzieci w okresie prenatalnym, a w okolicach pierwszego roku życia można mówić już o tzw. etapie ruchów prymitywnych. Wraz z końcem trzynastego miesiąca życia dziecko osiąga dojrzałość pronacyjno-supinacyjną z pozycjami pośrednimi, czyli staje się zdolne do wykonywania większości ruchów, jakie może wykonywać w pełni dorosły i sprawny człowiek2.

Charakterystyczną cechą ruchów wykonywanych przez niemowlę w pierwszych miesiącach życia jest występowanie odruchów, które poprzedzają ruchy zamierzone. Wynika to z faktu, że dziecko rodzi się z obniżonym napięciem centralnym (okolice tułowia) oraz w proksymalnych częściach ciała (obręcz barkowa i biodrowa), a z wy-

1 K. Skarbek, I. Wrońska, Diagnoza i wspomaganie rozwoju psychoruchowego dziecka w wieku przedszkolnym, CEBP 24, Kraków 2023, s. 53.

2 H. Szyszkowska, Materiał szkoleniowy. Terapia ręki (materiał autorski pani H. Szyszkowskiej prowadzącej kurs terapii ręki).

raźnie podwyższonym napięciem części dystalnych. Dopiero wyrównanie różnic w napięciu pozwoli na wykonanie swobodnych i świadomych ruchów3.

Obserwując dziecko w okresie pierwszych miesięcy życia, można zauważyć, że wy-konuje ono ruchy, które wymagają od niego użycia siły, pojawia się wówczas pierwszy rodzaj chwytu, który określany jest jako chwyt cylindryczny. Dziecko trzyma narzę-dzie pisarskie lub dowolny przedmiot całą dłonią, tak jakby trzymało go „w garści”. Taki chwyt jest dominujący do osiągnięcia mniej więcej trzeciego roku życia. W tym czasie dziecko potrafi stworzyć wieżę składającą się z ośmiu klocków, rysuje pierwsze postacie człekokształtne (tzw. etap głowonogów), sprawnie lepi z plasteliny kształt ob-warzanka bądź rogalika po dokładnym instruktażu nauczyciela albo rodzica.

Umiejętność chwytu cylindrycznego pozwala dziecku na samodzielne ubieranie się oraz sprawne posługiwanie się łyżką i widelcem oraz picie z kubka4.

W tym czasie ważne jest pozwalanie dziecku na samodzielne odkrywanie jego nowych możliwości i dostosowanie tempa zmian do indywidualnych potrzeb. Opie-kunowie mają za zadanie zapewnić dziecku jak najbardziej optymalne warunki, sprzyjające dalszemu rozwojowi.

Dużym przełomem w rozwoju dziecka jest opanowanie umiejętności równo-ważnego siedzenia bez użycia rąk do podparcia. Ta zdolność pozwala je wykorzystać w inny sposób niż tylko stabilizacja postawy. W tym okresie uwidacznia się dominacja jednej ze stron, choć nie jest ona jeszcze stała. Dziecko nadal używa rąk naprzemien-nie i zaczyna niezależnie używać palców. Sprawnie wskazuje na konkretne przedmio-ty i potrafi paluszkiem przebić np. bańkę mydlaną5.

Po ukończeniu trzeciego roku życia dziecko, chwytając przedmioty, kieruje we-wnętrzną część dłoni ku dołowi, wykonując pierwszy rodzaj chwytów palcowych, tzw. chwyt grzbietowy. Niestety, chwytane przedmioty w ten sposób nie są trzymane stabilnie i pewnie. W tym wypadku za chwyt odpowiadają nie dość rozwinięte mię-śnie zginaczy, które dominują względem mięśni prostujących. Na tym etapie rozwoju dziecko jest nadal nieporadne i wykonuje nieskoordynowane ruchy ciała. Często są one również niekontrolowane. Jako przyczynę takiego zachowania uznaje się słabo rozwiniętą koordynację wzrokowo-ruchową u dzieci w tym wieku. Trudnością dla dziecka w tym czasie jest również łączenie i wykonywanie równocześnie dwóch czyn-ności motorycznych6.

3 E. Wieczór, J. Szmalec, Rozwój grafomotoryki jako istotny aspekt osiągania dojrzałości dziecka do nauki. Diagnoza i terapia z zastosowaniem autorskiego narzędzia „Kwestionariusz grafomotorycz-ny”, „Przegląd Pedagogiczny” 2020, nr 2, s. 190–191.

4 K. Skarbek, I. Wrońska, Diagnoza i wspomaganie rozwoju psychoruchowego dziecka…, dz. cyt., s. 53–54.

5 E. Wieczór, J. Szmalec, Rozwój grafomotoryki…, dz. cyt., s. 194.

6 I. Stelmasiak, M. Różańska, Kształtowanie sprawności motorycznych dziecka w wieku przed-szkolnym w aspekcie nauki pisania, „Kultura i Wychowanie” 2021, nr 1(19), s. 87–88.

U dziecka trzy-, czteroletniego można zauważyć jednoznaczną preferencję domi-nacji jednej z rąk, jednak nadal się ona utrwala i zdarzają się epizody naprzemiennego użycia lub przekładania przedmiotów z ręki do ręki.

Po okresie rysowania w poprzednich latach poziomych linii, kółek oraz szyn po-jawiają się na rysunkach krzyżyki oraz obrysowania różnych figur geometrycznych7. Dziecko w tym wieku zaczyna posługiwać się chwytem z wyprostowanymi pal-cami, który z punktu widzenia dalszej nauki pisania jest niezwykle ważny. Angażuje on kciuk oraz palce od strony promieniowej, czyli proksymalnie, a te trzymają narzę-dzie pisarskie. Zakres ruchów w stawach międzypaliczkowych jest niewielki – od nie-wielkiego zgięcia do wyprostu. Kciuk po raz pierwszy staje w opozycji do pozosta-łych palców, jednak nie daje palcom pełnej stabilizacji, jaka występuje w dojrzałym chwycie pisarskim. Na tym etapie rozwoju w trakcie pracy z narzędziem pisarskim

przedramię porusza się razem z nadgarstkiem, a staw barkowy jest ustabilizowany8. Większe zaangażowanie aktywności rąk podczas prac manualnych można za-

obserwować między czwartym a piątym rokiem życia. Wyraźnie widoczne staje się wtedy „unieruchomienie” łokcia i ramion. W tym okresie u niektórych dzieci można wyróżnić pojawienie się dojrzałych chwytów pisarskich. Najpopularniejszy jest sta-tyczny chwyt czteropalcowy. Ze względu na to, że narzędzie pisarskie trzymają cztery palce (palec wskazujący, środkowy, serdeczny i kciuk), jest to chwyt dość wygodny dla dzieci mających nieco obniżone napięcie mięśniowe oraz luźną budowę stawów9.

Organizm dziecka staje się w pełni gotowy do rozpoczęcia nauki pisania dopiero w momencie ukształtowania się kośćca. Dzieje się to mniej więcej na etapie rozpo-czynania nauki wczesnoszkolnej i jest bezpośrednio powiązane z rozwojem psycho-logicznym, fizjologicznym i motorycznym.

Ręka siedmioletniego dziecka pozostaje nadal słaba i mało wytrzymała, a kości paliczków są chrząstkami przy jednoczesnym skostnieniu kości ramienia i przedra-mienia10.

Chwyt pisarski podlega rozwojowi w korelacji z nabywaniem przez dziecko róż-norakich umiejętności. Jest uzależniony od rozwoju motoryki dużej oraz możliwości psychofizycznych dziecka. Każde dziecko rozwija się w swoim tempie, a zmiany roz-wojowe następują wskutek wielu czynników zewnętrznych.

Jako czynnik psychologiczny uznaje się umiejętność analizy i syntezy słuchowej, wzrokowej i ruchowej. Oznacza to, że pisanie wymaga od dziecka zdobycia kompe-tencji umiejętnego przeniesienia na kartkę odpowiednika słyszanej litery w postaci głoski. Ważne jest również, aby potrafiło ono wyobrazić sobie literę oraz wyraz jako

7 Tamże, s. 91 (tab. 1).

8 K. Piotrowska-Madej, A. Żychowicz, Smart Hand Model. Diagnoza i terapia ręki u dzieci, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2023, s. 100.

9 Tamże, s. 102.

10 D. Czelakowska, Metodyka edukacji polonistycznej dzieci w wieku wczesnoszkolnym, Impuls, Kraków 2022, s. 102.

całość w myślach i przenieść to wyobrażenie na papier. Mechanizm pisania opiera się również na fizjologicznych procesach obejmujących wieloetapowe pobudzenia nerwowe oraz ich koordynację w korze mózgowej i strukturach motorycznych ręki. Ostatnim aspektem wymienianym przez T. Wróbla jest motoryka. Na motoryczność w aspekcie nauki pisania składają się ruchy ramienia i przedramienia, określane jako ruchy większe, oraz ruchy nadgarstka i palców, znane jako ruchy małe. Aspekt moto-ryczny jest procesem długotrwałym i wymaga spełnienia wielu dodatkowych warun-ków. Skuteczną naukę pisania można rozpocząć dopiero wtedy, gdy kości przedramie-nia i ręki ulegną skostnieniu. Początki nauki pisania zależą również od zrozumienia przez dziecko, że fonemy należy zastąpić graficznymi symbolami, które są zbudowane z określonych elementów i kształtów11.

Ręce spełniają w naszym życiu dwie podstawowe funkcje, ruchową i czuciową. Wymiar sensoryczny ręki daje optymalne możliwości wykorzystania chwytu pisar-skiego.

Literatura przedmiotu wyróżnia dwie podstawowe klasyfikacje chwytów. Jednej z nich dokonał brytyjski lekarz J.R. Napier. Wyróżnił on dwa rodzaje chwytów. Pierw-szy to chwyty precyzyjne. Jego cechą charakterystyczną jest zręczna i zróżnicowana praca poszczególnych palców. Można tu wskazać chwyt opuszkowy oraz szczypcowy. Jako drugą grupę J.R. Napier wymienił chwyty siłowe, które charakteryzują się dużą powierzchnią kontaktu dłoni oraz przedmiotu trzymanego i mnogością wykonywa-nych sekwencji ruchów. Należą do nich chwyty znane jako cylindryczne, hakowe oraz młotkowe.

Drugą klasyfikację wprowadził niemiecki inżynier G. Schlesinger. Jego zdaniem chwyty można podzielić pod względem sposobu trzymania narzędzia pisarskiego. Rozróżnienie zaproponowane na przełomie XIX i XX wieku jest nadal stosowane w biomechanice, rehabilitacji, robotyce i ergonomii. Przywołany badacz wyróżnił:

• chwyt dwupunktowy – widoczny podczas trzymania kredki,

• chwyt trójpunktowy – charakterystyczny dla trzymania pióra,

• chwyt hakowy – wszystkie palce zostają częściowo zgięte, stosowany podczas trzymania np. wiadra,

• chwyt cylindryczny – dłoń obejmuje przedmiot na całym obwodzie (np. trzy-manie młotka, butelki),

• chwyt koncentryczny – palce są rozsunięte podczas obejmowania kuli z kciu-kiem pozostającym w opozycji,

• chwyt boczny – udział w nim bierze kciuk i strona promieniowa palca wskazu-jącego, używany podczas trzymania np. kartki12.

11 Tamże, s. 102–103.

12 E. Grabska, M. Horodecki., K. Gwizdek, J. Sołtys, A. Brzęk, Edukacja i reedukacja funkcji ręki, Wydawnictwo Śląskiego Uniwersytetu Medycznego, Katowice 2020, s. 97–98.

Poniższa tabela zawiera zestawienie podstawowych chwytów i ich cechy. Zosta-ła opracowana na podstawie podziału zaproponowanego przez G. Schlesingera oraz

J.R. Napiera.

Tab. 1. Zestawienie podstawowych chwytów i ich cechy

Źródło: opracowanie własne na podstawie informacji znalezionych w różnych źródłach.

Rozwój motoryki małej współistnieje z rozwojem grafomotoryki. Umiejętności dziecka ewoluują i zmieniają się proporcjonalnie wraz z rozwojem fizycznym. Do-brym materiałem porównawczym do określenia poziomu rozwoju jest analiza rysun-ku dziecka. Wraz z wiekiem na kartce pojawiają się nowe elementy, które świadczą o wejściu na kolejny poziom umiejętności.

Dziecko kończące trzeci rok życia potrafi narysować trzy figury: krzyż, szyny oraz koło, wzorując się na rysunkach demonstracyjnych. Tworzy wówczas swoje pierw-sze bazgroty, co dzieli się na trzy główne etapy. W pierwszym z nich obserwujemy bazgroty bezładne, zawierające przypadkowe zygzaki, plamy, kleksy bądź skłębione linie, które nie podlegają żadnej kontroli wzrokowej. Kolejnym poziomem są bazgro-ty kontrolowane, wówczas to powstają linie pionowe i poziome, tworząc koliste oraz spiralne kształty. Wśród tak powstających bazgrot wyłania się koło, a dziecko zauwa-ża różnice w tworzonych kształtach oraz zaczyna nazywać rysowane figury. U dziecka wykształca się umiejętność spostrzegania układów i powiązań przestrzennych. Po-zwala to na płynne przejście do kolejnego etapu rozwoju, w którym znaczenie mają schematy. Rysunki zawierają pierwsze postacie przypominające człowieka, nazywane

„głowonogami” Postać ma zazwyczaj okrągłą lub lekko kwadratową głowę z dużą ilo-ścią szczegółów typu oczy, usta czy nos. Kończyny to zazwyczaj proste linie. Elementy

rysunku rozmieszczone są zazwyczaj bardzo wysoko lub bardzo nisko, z prawej bądź lewej strony kartki. Dziecko kończące czwarty rok życia zaczyna przedstawiać czło-wieka jako tzw. głowotułów stojący przodem, tak aby łatwiej było narysować coraz więcej szczegółów jego budowy. Okres rozwoju schematów prowadzi do powstawa-nia rysunków o bogatej tematyce oraz pełnych symboli. Początkowo są to schematy uproszczone, jednak poszczególne elementy rysunku stają się spójne. Człowiek na ry-sunku nadal ma formę uproszczoną, prymitywną, jednak jego budowa jest prawi-dłowa, czyli zawiera wszystkie elementy: głowę, nogi, ręce, stopy. Etap schematów uproszczonych to również umiejętność rysowania szlaczków z zachowaniem odpo-wiedniej kolejności. Dziecko umiejętnie rysuje trójkąt, kwadrat i prostokąt oraz – co ważne – potrafi odwzorować litery drukowane.

Okres schematów trwa najdłużej, ponieważ aż do ukończenia 12 lat, jednak najważniejszy jest czas od około siódmego roku życia, kiedy dziecko, będąc w fazie schematów wzbogaconych, odkrywa korelację pomiędzy kolorami a poszczególny-mi przedmiotami. Wyraźnie skupia się na szczegółach swojego rysunku, nie potrafiąc ogarnąć go jako całości. Rysunki są coraz bardziej kolorowe i bogate w formę oraz nowe kształty. Symboliczna linia horyzontu zwraca uwagę dziecka na przestrzenność i wielowymiarowość pracy. Dzięki tej umiejętności samodzielnie odwzorowuje ono litery drukowane, jednocześnie dostrzegając ich położenie w przestrzeni13.

Podczas rozważań na temat rozwoju chwytu pisarskiego nie sposób nie wspo-mnieć o ćwiczeniach sprzyjających temu procesowi. Wśród nich wyróżnia się:

• ćwiczenia usprawniające ruchy ramion i przedramion (tzw. ćwiczenia roz-machowe): krążenie wyprostowanymi ramionami do przodu i tyłu, wymachy rękami do przodu i tyłu, kreślenie kształtów w powietrzu i na różnych płasz-czyznach, wykonywanie „młynka”, wymachy rąk, ćwiczenia z przyborami oraz zabawy rzutne,

• ćwiczenia rozwijające sprawność dłoni, nadgarstków i palców: stukanie palca-mi podczas zabaw naśladowczych, zaciskanie dłoni oraz palców, zabawy pa-luszkowe, gimnastyka palców oraz dłoni, zabawy manipulacyjne z materiałem różnego pochodzenia, zabawy klamerkowe, rysowanie wzorów na płaszczy-znach o różnej wielkości i fakturze, lepienie kształtów, nawlekanie, stemplowa-nie, używanie szczypców, zawijanie, nawijanie, wodzenie palcem po wzorze, darcie i gniecenie gazet, wydzieranie, wyklejanie plasteliną oraz cięcie nożycz-kami,

• ćwiczenia graficzne: rysowanie na dużych płaszczyznach, zamalowywanie konturów w różnych rozmiarach, kolorowanie, naśladowanie rysowania (ryso-wanie równoległe), uzupełnianie obrazka tematycznego o brakujące elementy,

13 K. Piotrowska-Madej, A. Żychowicz, Smart Hand Model…, dz. cyt., s. 111–112.

obrysowywanie kształtów, kopiowanie, kalkowanie, stosowanie szablonów, uzupełnianie labiryntów czy wykonywanie szlaczków14.

Jak wynika z powyższych propozycji, ćwiczenia te mogą być wykonywane nie tyl-ko w szkole czy przedszkolu, ale też w warunkach domowych, w niewyizolowanych sztucznie, naturalnych sytuacjach życia codziennego. Co istotne, podczas tego rodza-ju ćwiczeń należy pamiętać o następujących zasadach:

• ćwiczenia rozpoczynamy od ćwiczeń ruchowych w zakresie motoryki dużej, od ruchów rozmachowych ramion do ruchów palców i dłoni,

• ćwiczenia grafomotoryczne winny być rozpoczynane od ćwiczeń w powietrzu i dużych płaszczyzn, a zwieńczeniem tych działań są dopiero prace stolikowe,

• należy dbać o prawidłową pozycję podczas pracy przy stoliku oraz ergonomicz-ne ustawienie krzesła i biurka: przedramiona powinny być ułożone na blacie, a stopy stabilnie oparte na podłodze,

• należy zwracać uwagę na prawidłowość trzymania narzędzia pisarskiego oraz kierunek pisma (z góry na dół, od lewej do prawej strony)15.

Jak wskazano w powyższym artykule, rozwój chwytu pisarskiego należy do pro-cesów wieloetapowych, które w finale prowadzą do nabycia umiejętności pisania. Jego rozwój jest nacechowany indywidualnością obserwowalną u poszczególnych jednostek. Wiąże się to z dojrzewaniem biologicznym oraz występowaniem czynni-ków motorycznych, poznawczych i środowiskowych.

Obserwacja, świadome planowanie oddziaływań edukacyjnych i terapeutycznych oraz indywidualizacja postępowania wobec ucznia stają się niezbędne dla wspiera-nia rozwoju dziecka w obrębie motoryki małej. Jej wczesna stymulacja, dostarczanie dziecku doświadczeń manipulacyjnych oraz animowanie zabaw rozwijających precy-zję ruchów dłoni i palców w doskonały sposób przeciwdziałają trudnościom grafo-motorycznym.

Poprawny chwyt pisarski zapewnia niską męczliwość dłoni, estetykę i właściwe tempo pisania. Doświadczające sukcesów dziecko jest zmotywowane do podejmowa-nia aktywności bazujących na piśmiennictwie.

Na bazie zdobytej wiedzy w toku opracowywania powyższego artykułu można wyłonić następujące rekomendacje dla nauczycieli:

1. Systematyczna obserwacja jest podstawą wczesnej diagnozy – systematycz-ne monitorowanie sprawności manualnej dziecka pozwala na rozpoznanie ewentualnych nieprawidłowości oraz na dalszą interwencję mającą na celu ich zmniejszenie.

2. Istotnym czynnikiem są ćwiczenia rozwijające motorykę małą – należy zadbać o obecność aktywności angażujących dłonie i palce (np. lepienie z plasteliny, nawlekanie koralików, wycinanie, ugniatanie, zabawy konstrukcyjne).

   
   

   14 K. Skarbek, I. Wrońska, Diagnoza i wspomaganie rozwoju psychoruchowego dziecka…, dz. cyt., s. 60–62.

   15 Tamże, s. 59–60.

3. Adekwatne wprowadzanie narzędzi pisarskich ma kluczowe znaczenie dla rozwoju chwytu – należy dostosować grubość i kształt narzędzia pisarskiego do wieku dziecka. Niezbędna jest też troska o zachowanie prawidłowej pozycji ciała i ułożenia ręki podczas czynności grafomotorycznych.

4. Nie bez znaczenia pozostaje współpraca środowiska terapeutycznego – na-uczyciele oraz terapeuci powinni uczestniczyć w działaniach wspierających rozwój manualny dziecka, uwzględniając indywidualne cechy rozwojowe.

5. Aranżowanie środowiska przyjaznego rozwojowi motorycznemu dziecka umożliwia dzieciom manipulowanie przedmiotami oraz różnego rodzaju ma-teriałami plastycznymi.

Reasumując, systematyczne i świadome działania nauczycieli oraz rodziców za-pewniają dziecku opanowanie techniki pisania oraz holistycznie wspierają jego roz-wój poznawczy, emocjonalny i społeczny. Umiejętność prawidłowego, a co za tym idzie – czytelnego i estetycznego pisma to cecha niezbędna na każdym etapie życia człowieka, nie tylko podczas edukacji na poziomie podstawowym. Piękne pismo to coś istotnego w przypadku każdego człowieka, ponieważ wypracowany charakter pisma to cecha indywidualna, która wyróżnia daną jednostkę z tłumu. Coś, co na eta-pie nauki pisania nazywane jest błędem graficznym, w późniejszych latach staje się czymś, co się powszechnie określa charakterem pisma odzwierciedlającym osobo-wość pisarza.

Bibliografia

Czelakowska D., Metodyka edukacji polonistycznej dzieci w wieku wczesnoszkolnym, Wydawnictwo Impuls, Kraków 2022.

Grabska E., Horodecki M., Gwizdek K., Sołtys J., Brzęk A., Edukacja i reedukacja funkcji ręki, Wydawnictwo Śląskiego Uniwersytetu Medycznego, Katowice 2020.

Piotrowska-Madej K., Żychowicz A., Smart Hand Model. Diagnoza i terapia ręki u dzieci, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2023.

Skarbek K., Wrońska I., Diagnoza i wspomaganie rozwoju psychoruchowego dziecka w wieku przedszkolnym, CEBP 24, Kraków 2023.

Stelmasiak S., Różańska M., Kształtowanie sprawności motorycznych dziecka w wie-ku przedszkolnym w aspekcie nauki pisania, „Kultura i Wychowanie” 2021, nr 1(19), s. 86–107.

Szyszkowska H., Materiał szkoleniowy. Terapia ręki.

Wieczór E., Szmalec J., Rozwój grafomotoryki jako istotny aspekt osiągania dojrzało-ści dziecka do nauki. Diagnoza i terapia z zastosowaniem autorskiego narzę-dzia „Kwestionariusz grafomotoryczny”, „Przegląd Pedagogiczny” 2020, nr 2,

s. 189–215.