Niedostosowanie społeczne w świetle ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich

Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie e-mail: i.pietrkiewicz@wspa.pl

Streszczenie: W opracowaniu przedstawiono analizę zjawiska niedostosowania społecz-nego w świetle ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. W związku z tak posta-wionym celem na początku poruszono zagadnienia ogólne oraz dokonano omówienia definicyjnego kontekstu niedostosowania społecznego. W dalszej części pracy wskazano działania o charakterze profilaktycznym oraz strategie postępowania, które są kluczowe dla unikania i minimalizowania zachowań ryzykownych. Wreszcie dokonano refleksji nad zmianami w prawodawstwie dotyczącym postępowań z osobami nieletnimi, sposobu ich karania oraz procesu resocjalizacji.

Słowa kluczowe: niedostosowanie społeczne, socjalizacja, rodzina, profilaktyka społecz-na nieletnich, resocjalizacja, prawo nieletnich

Nota autorska

Dominika Janik-Lis – doktor nauk społecznych w dyscyplinie nauki socjologiczne, po-litolog, absolwentka studiów podyplomowych z zakresu pozyskiwania i zarządzania funduszami unijnymi, pomocy psychologiczno-pedagogicznej i interwencji kryzysowej, zarządzania zasobami ludzkimi. Autorka i współautorka publikacji naukowych, uczest-niczka konferencji. Koordynatorka projektów badawczych i aplikacyjnych. Zainteresowa-nia badawcze to przede wszystkim: kompetencje społeczne, problematyka kapitału ludz-kiego i społecznego oraz coachingu.

Monika Maj-Golianek – doktor nauk humanistycznych w zakresie socjologii, psycholog, wykładowca, trener. Posiada wieloletnie doświadczenie w prowadzeniu szkoleń, warsz-tatów, w szczególności z rozwoju osobistego i kompetencji psychospołecznych. Koordy-nator projektów badawczo-szkoleniowych realizowanych we współpracy z MSWiA oraz Państwowym Instytutem Badawczym Ministerstwa Cyfryzacji. Zainteresowania badaw-cze to przede wszystkim: kompetencje społeczne, komunikacja i procesy grupowe, rozwój osobisty i zawodowy różnych grup społecznych.

Iwona Pietrkiewicz-Mańkowska – adwokat, mediator, wykładowca WSPA w Lublinie. Specjalizuje się w prawie cywilnym, prawie gospodarczym oraz mediacji. Zdobyła tytuł magistra prawa na UMCS w Lublinie. W 2015 roku została wpisana na listę adwokatów ORA w Lublinie. Ukończyła studia podyplomowe na SGH w Warszawie w zakresie prawa handlowego oraz na KUL w Lublinie w zakresie mediacji. Wpisana jako stały mediator na listę Sądu Okręgowego w Lublinie. Prowadzi indywidualną praktykę we własnej kan-celarii oraz zajęcia na WSPA w Lublinie na kierunku Socjologia w zakresie przedmiotów prawniczych.

Wprowadzenie

Problematyka zjawiska niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży jest wciąż aktualnym i budzącym wiele emocji zagadnieniem, stąd też utrzymuje się jako stały i istotny punkt odniesienia w debacie nauk społecznych oraz prawnych. Niedosto-sowanie społeczne to poważny problem, którego negatywne skutki obserwowane są w wymiarze zarówno indywidualnym, jak i całego społeczeństwa. Zjawisko to ma najczęściej wieloaspektowe źródła, których należy upatrywać przede wszystkim w środowisku naturalnym – rodzinie. Jest wynikiem działania wielu czynników. Współczesny świat, charakteryzujący się nieustannymi zmianami i sprzyjający atomi-zacji relacji międzyludzkich, dodatkowo komplikuje sytuację. W świetle powyższego niedostosowanie społeczne należy uznać za kluczowy obszar interwencji oraz płasz-czyznę wymagającą strategicznej uwagi, ukierunkowanej na analizę postaw i wzor-ców zachowań umożliwiających harmonijne funkcjonowanie w ramach przyjętych norm i reguł społecznych.

Głównym celem artykułu jest próba porównania podejścia do niedostosowania społecznego w świetle nowej Ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich z regu-lacjami zawartymi w uprzednio obowiązującej Ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich. Analiza ta ma za zadanie zidentyfikować nowe instrumenty prawne i wy-

chowawcze oraz ocenić ich teoretyczny wpływ na efektywność procesu resocjalizacyj-nego i wspierającego nieletnich.

Niedostosowanie społeczne – kontekst definicyjny, zagadnienia ogólne

Termin „niedostosowanie społeczne” jest wieloznaczny, a jego rozumienie warunkują teoretyczne założenia przyjmowane z perspektywy socjologii, pedagogiki oraz psy-chologii jako dziedzin, które ugruntowały jego kontekst definicyjny. Bez względu na swój wieloznaczny charakter niedostosowanie społeczne wiąże się z obszernym katalogiem działań i zachowań niewpisujących się w charakterystykę społecznie przy-jętych i obowiązujących norm, postaw, wzorów zachowań czy sposobów realizowania swoich wartości i potrzeb, burząc przy tym ogólnie przyjęty ład społeczny. „Zjawisko niedostosowania społecznego musi być zatem rozpatrywane na bazie ogólniejszego problemu przystosowania, czyli relacji człowieka z jego otoczeniem, wskazując złożo-ność i wielowarstwowość, uniwersalność i szeroki zakres semantyczny tego pojęcia”1. Do rodzimej terminologii pojęcie niedostosowania społecznego trafiło dzięki

M. Grzegorzewskiej, która jako prekursorka pedagogiki specjalnej w Polsce przyczy-niła się także do jego upowszechnienia w literaturze przedmiotu. Autorka wskazuje na:

[…] tendencje społecznie negatywne. Odwrócenie zainteresowań od wartości pozytywnych i chęć wyżycia się w akcji społecznie destruktywnej. Podziw i za-interesowanie dla tzw. złych czynów. Cynizm i brawurę w tym względzie. Nie-życzliwy stosunek do człowieka, do cudzego mienia, regulaminów, norm i zas-rządzeń, nieodpowiedni stosunek do czynów własnych. Nieumiejętność zżycia się z grupą. Wyłamywanie się, zrzucanie winy. Niechęć do pracy i nauki. Brak poczucia odpowiedzialności za swoje czyny. Życie chwilą, przygodą, awanturą. Wyobraźnię dużą. Brak hamulców, krytycyzmu, sugestywność. Brak wizji ży-cia w płaszczyźnie etycznej – społecznie pozytywnej. Nieumiejętność wyjścia z trudnej sytuacji, brak wiary w możliwości tego2.

Zaprezentowane w dalszej kolejności definicje wprost wyjaśniają, czym jest zja-wisko niedostosowania społecznego. Pomimo że uwypuklają różne aspekty, wskazują na kluczowe dla jego zrozumienia cechy charakterystyczne. Inspiracje socjologiczne w podejściu do niedostosowania społecznego, gdzie głównym przedmiotem zaintere-sowania pozostaje sfera wzajemnych interakcji pomiędzy niedostosowaną jednostką a grupą rówieśniczą czy szerszą strukturą społeczną, widoczne są w przedstawionej przez Cz. Czapówa i S. Jedlewskiego definicji osoby tworzącej:

1 J. Lubowiecka, Przystosowanie psychospołeczne dziecka do przedszkola, WSiP, Warszawa 2000,

s. 15. Por. E. Wysocka, Wybrane problemy diagnozy niedostosowania społecznego – obszary, modele, zasady i sposoby rozpoznawania zjawiska, „Chowanna” 2006, t. 2(27), s. 7.

2 M. Grzegorzewska, Pedagogika specjalna, Państwowy Instytut Pedagogiki Specjalnej, War-szawa 1959, s. 33.

[…] mniej lub bardziej trwałe reakcje dewiantyczne, wyróżnione nie ze wzglę-du na jakikolwiek system społeczny, ale ze względu na system społeczny uj-mowany jako element konstelacji systemów społecznych, obejmujących ludzi tworzących zbiorowość współczesnego państwa3.

Według A. Makowskiego w kontekście psychologicznym i socjologiczno-peda-gogicznym niedostosowanie społeczne jest:

[…] dewiacją osobowościową, spowodowaną czynnikami biopsychicznymi lub środowiskowymi o negatywnym wpływie na kontakty społeczne, aktywność i har-monię życia wewnętrznego jednostki. Zjawisko to uniemożliwia jej konstruktyw-ną socjalizację, efektywną edukację i pomyślną realizację zadań życiowych4.

[…] wyraz sprzeczności między postawą jednostki wyrażającą negację norm społecznych a wymogami społecznymi. Niedostosowanie jest więc zjawiskiem bilateralnym, funkcją stosunku jednostki do społeczeństwa. Nie można więc określić niedostosowania tylko z punktu widzenia jednostki, ale w sposób komplementarny uwzględniając wzajemny stosunek środowiska społecznego i jednostki5.

Ponieważ termin niedostosowanie społeczne często bywa zastępowany innymi określeniami, np. nieprzystosowanie społeczne, zła adaptacja społeczna czy zacho-wania dewiacyjne, warto w tym miejscu przyjrzeć się kryteriom nieprzystosowania społecznego formułowanym na gruncie teorii w ramach różnych nauk, które przed-stawione zostały w formie tabeli.

3 Cz. Czapów, S. Jedlewski, Pedagogika resocjalizacyjna, Państwowe Wydawnictwo PWN, Warszawa 1971.

4 A. Makowski, Niedostosowanie społeczne młodzieży i jej resocjalizacja, PWN, Warszawa 1994,

Źródło: opracowanie na podstawie L. Pytka, Pedagogika resocjalizacyjna. Wybrane zagadnienia teoretyczne, diagno-styczne i metodyczne, Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa 2001,

s. 19; por. E. Wysocka, Wybrane problemy diagnozy niedostosowania społecznego…, dz. cyt., s. 9.

Oprócz wyżej wymienionych kryteriów rozróżniających nieprzystosowanie społeczne warto także wskazać za K. Ostrowską na charakterystyki osobowe, któ-p re opisują stan nieprzystosowania. Zalicza się do nich następujące braki: w zakresie zaspokajania własnych potrzeb, w kontaktach interpersonalnych, w obszarze zdol-ności intelektualnych, w zakresie kontroli emocji i motywów, postaw wobec innych, na płaszczyźnie rozwoju autonomii, poziomu integracji i stosunku do samego siebie6. Choć w literaturze przedmiotu istnieje wiele teoretycznych ujęć niedostosowa-

nia społecznego, wszystkie wskazują na swego rodzaju zachowania o charakterze an-tyspołecznym. Związane są bowiem z nierespektowaniem ogólnie przyjętych zasad i norm społecznie akceptowalnych oraz wadliwą interakcją jednostki z otoczeniem w ramach wchodzenia w określone role społeczne. Należy mieć jednak na względzie, że każdy człowiek na właściwy sobie sposób adaptuje się do nieustannie zmieniają-cych się warunków życia społecznego. Z tego powodu analiza problematyki niedosto-sowania społecznego wymaga w pierwszej kolejności identyfikacji i oceny mechani-zmów adaptacyjnych oraz czynników odpowiedzialnych za ich kształtowanie. Warto podkreślić, że kluczową rolę w tym kontekście odgrywa proces socjalizacji pierwotnej realizowany w obrębie mikrosystemu rodzinnego, ponieważ „środowisko rodzinne, w którym rozwija się dziecko, stanowi podstawową grupę, charakteryzującą się niepowtarzalną wewnętrzną organizacją i układem relacji między poszczególnymi członkami rodziny”7. Charles H. Cooley, amerykański socjolog, który swoje zaintere-sowania koncentrował głównie wokół problematyki relacji jednostki i społeczeństwa, określił rodzinę jako grupę pierwotną. Jej charakter konstytuują silne więzi społeczne łączących ją członków, pozostających ze sobą w bliskich, bezpośrednich i intymnych kontaktach. To tu kształtują się zatem najwcześniejsze doświadczenia moralne jed-nostki, rozpoczyna się proces uspołeczniania i współdziałania. Rodzina nie tylko

6 K. Ostrowska, Diagnozowanie psychologiczne nieprzystosowania społecznego dzieci i młodzie-ży, [w:] K. Ostrowska, E. Milewska, Diagnozowanie psychologiczne w kryminologii, Akademia Teo-logii Katolickiej, Warszawa 1986, s. 82–84. Por. E. Wysocka, Wybrane problemy diagnozy niedostoso-wania społecznego…, dz. cyt., s. 10–11.

7 Z. Zaborowski, Rodzina jako grupa społeczno-wychowawcza, Nasza Księgarnia, Warszawa 1980. Por. S. Ćmiel (red.), Nieprzystosowanie społeczne dzieci i młodzieży. Teoria i praktyka, Wydaw-nictwo WSGE, Józefów 2011, s. 129.

spełnia istotne funkcje leżące w interesie społeczeństwa, ale przede wszystkim zaspo-kaja fundamentalne potrzeby, tj. psychiczne, emocjonalne i społeczne swych człon-ków. Funkcje te traktowane są jako:

[…] wyspecjalizowane oraz permanentne działania i współdziałania członków rodziny, wynikające z bardziej lub mniej uświadamianych sobie przez nich zadań, podejmowanych w ramach wyznaczonych przez obowiązujące normy i wzory, a prowadzące do określonych efektów głównych i pobocznych8.

Wydaje się, że zjawisko niedostosowania społecznego traktowane przez pryzmat socjalizacji jest bezpośrednim wynikiem głębokich przeobrażeń dotyczących zarów-no struktury, jak i dynamiki funkcjonowania współczesnego środowiska rodzinnego. Dla prawidłowego funkcjonowania rodziny niezbędne jest zabezpieczenie jej funk-cji socjalizacyjnej, ponieważ odpowiednie przygotowywanie dziecka do pełnienia ról społecznych kształtuje właściwe postawy i jest wyznacznikiem społecznie aprobo-wanych działań podejmowanych przez jednostkę w przyszłości. Ponadto prawidło-wo realizująca swoje funkcje rodzina stanowi dla dziecka grupę odniesienia. Z tego względu wartości, przekonania i postawy zinternalizowane w procesie socjalizacji pierwotnej będą odzwierciedlane przez jednostkę w toku jej dalszych interakcji z in-nymi w dorosłym życiu. W tym miejscu warto podkreślić kluczową rolę poprawnych relacji rodzinnych jako potencjalnych determinantów niedostosowania społecznego, o których pisze I. Lepalczyk: „Każdy objaw wykolejenia dotyczy nie tylko jednostki nią dotkniętej, lecz znajduje swoje odbicie w życiu rodzinnym i w innych grupach, w których żyje lub pracuje badany osobnik (szkoła, zakład pracy, grupa koleżeńska i towarzyska)”9.

Z tego powodu negatywny wpływ oddziaływania rodziny na jednostkę należy rozpatrywać z perspektywy eliminowania wszelkich nieprawidłowości oraz podej-mowania możliwych działań naprawczych.

Profilaktyka niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży (nieletnich)

W celu zapobiegania i niwelowania zjawiska niedostosowania społecznego u dzieci i młodzieży stosuje się szereg działań o charakterze profilaktycznym. Według Cz. Cza-pówa pojęcie profilaktyki rozumiane jest jako usuwanie „egzogennych i endogennych

8 Z. Tyszka, System metodologiczny wieloaspektowej integracji analizy życia rodzinnego, Wy-dawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2001, s. 45.

9 I. Lepalczyk, Wykolejenia dzieci i dorosłych w małym mieście. Wybrane zagadnienia pedago-giczno-społeczne, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1972, s. 17.

determinant aktywności, łamiącej doniosłe normy etyczne, prawne i obyczajowe, któ-re reprezentują interesy szarych struktur społecznych”10.

Zasadniczym zadaniem profilaktyki jest wspomaganie w procesie wychowania, podniesie poziomu funkcjonowania środowisk rodzinnych, a także szereg działań związanych z opieką i pomocą w sytuacji występowania nieprawidłowych zacho-wań człowieka. Profilaktyka to zarówno zapobieganie niebezpiecznym zjawiskom, jak i usuwanie skutków niepożądanych działań.

Postępowanie o charakterze profilaktycznym w tradycyjnym ujęciu może odnosić się do trzech poziomów w zależności od rodzaju stosowanych zachowań. Profilaktyka pierwszego rzędu dotyczy „promowania zdrowego stylu życia, podnoszenia ogólnego poziomu życia, polepszenia stanu zdrowia, wzrostu poziomu wychowania w szkole i w rodzinie, upowszechnienia form doskonalenia zawodowego, podnoszenia pozio-mu świadczeń i usług socjalnych, eliminowania lub opóźniania zachowań ryzykow-nych”11. W ramach wymienionych działań jednym z najpopularniejszych są zajęcia psychoedukacyjne, których celem jest zwiększenie świadomości uczestników na te-mat zdrowia oraz prowadzenia satysfakcjonującego poziomu życia. Najczęściej stosu-je się metody aktywne dające możliwość poznania siebie oraz większej refleksji nad własnym życiem, takie jak praca w grupach, drama czy burza mózgów. Adresatem tych działań są dzieci i młodzież, u których nie zaobserwowano ryzykowanych za-chowań.

Kolejnym poziomem profilaktyki – tym razem tzw. drugorzędowej – jest wykrywa-nie i eliminowanie pojawiających się na początkowym etapie objawów niedostoso-wania społecznego u dzieci i młodzieży. Chodzi tu głównie o pomoc w wycofaniu się z ryzykowanych zachowań12. Działania interwencyjne są bardzo ważne w początko-wym stadium wychwycenia problemu, dotyczą przede wszystkim nieletnich, ale też całych ich rodzin. Kompleksowe rozwiązania ukierunkowane na cały system, w któ-rym żyje jednostka, mogą przynieść skuteczne rezultaty, polepszając funkcjonowa-nie. Często problemy dziecka w domu mają przełożenie na trudności pojawiające się w szkole, co sprzyja zachowaniom ryzykownym. Zaobserwowanie pierwszych symp-tomów nieprzystosowania społecznego może wyeliminować wszelkie niedostosowa-nia, zanim staną się utrwaloną strukturą i będą miały charakter patologiczny. Reali-zatorami działań na tym poziomie profilaktyki są przede wszystkim psychologowie, doradcy rodzinni i socjoterapeuci.

Profilaktyka trzeciorzędowa skierowana jest do osób, które przejawiają już objawy odstawania społecznego. Jej zasadniczym celem jest przeciwdziałanie pogłębiającemu

10 Cz. Czapów, Wychowanie resocjalizacyjne. Elementy metodyki i diagnostyki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1978, s. 67.

11 J. Strykowska, Niedostosowanie społeczne dzieci w wieku szkolnym. Problemy. Diagnoza. Pro-filaktyka, Gnieźnieńska Wyższa Szkoła Humanistyczno-Menedżerska, Gniezno 2005, s. 132.

12 K. Zajączkowski, Profilaktyka zachowań dewiacyjnych dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000, s. 12.

się uzależnieniu oraz powrót do życia w społeczeństwie. Ważne jest tutaj zachęce-nie młodego człowieka do podjęcia terapii czy rehabilitacji, aby nie było nawrotów zaburzeń w zachowaniu. Podtrzymanie rezultatów, które zostały osiągnięte podczas leczenia, może być pomocne w prawidłowym funkcjonowaniu dzieci i młodzieży13. Programy profilaktyczne w ramach działalności naprawczej są realizowane przez psy-chologów, psychoterapeutów, lekarzy, rehabilitantów czy pracowników socjalnych. Z kolei pomoc nieletnim z konkretnymi zaburzeniami najczęściej podejmują porad-nie specjalistyczne, placówki wychowawcze, szpitale i zakłady poprawcze.

W ramach profilaktyki wyróżniamy działania uniwersalne, selektywne i zaleca-ne. Profilaktyka uniwersalna ma na celu zapobieganie pierwszym próbom zachowań ryzykownych oraz opóźnienie inicjacji. Adresatem takich działań ma być każdy uczeń niezależnie od stopnia ryzyka, który powinien się rozwijać w przyjaznej i wspierają-cej atmosferze, w miejscu, gdzie przebywa. Takie ogólne działania sprzyjają wzmac-nianiu poczucia wartości oraz wpływają na zdrowie psychiczne młodego człowieka. Na tym poziomie przekazuje się wiedzę dotyczącą przemocy lub używania substancji uzależniających. Profilaktyka selektywna skierowana jest do dzieci i młodzieży znaj-dujących się w grupie podwyższonego ryzyka i ma na celu stworzenie takich sprzyja-jących możliwości, aby jednostka mogła się wycofać z zachowań ryzykowanych. Stąd też organizowane są indywidualne i grupowe działania, takie jak: treningi umiejętno-ści społecznych, terapia pedagogiczna czy socjoterapia. Profilaktyka wskazująca doty-czy nieletnich wysokiego ryzyka, którzy mają już objawy różnych zaburzeń. Pomocy udzielają tutaj specjalistyczne instytucje zewnętrzne, świadczące pomoc psycholo-giczną czy medyczną14.

Profilaktyka niedostosowania dzieci i młodzieży wiąże się ze stosowaniem róż-nych strategii postępowania. Jednym z ważniejszych sposobów jest kształtowanie w młodym człowieku umiejętności, dzięki którym będzie mógł uniknąć zachowań ryzykownych. Uczenie komunikacji, asertywności, budowanie pewności siebie, roz-wijanie i wzmacnianie potencjału indywidualnego korzystnie oddziałują na odpor-ność psychiczną oraz pomagają radzić sobie w trudnych sytuacjach życiowych. Sama edukacja polegająca tylko na przyswajaniu wiedzy nie ochroni przed podejmowaniem zachowań ryzykownych. Bardzo ważne są umiejętności społeczne, przede wszystkim: rozwiązywanie konfliktów, nawiązywanie kontaktów interpersonalnych, radzenie so-bie z wpływem społecznym15.

Działania alternatywne to strategia służąca stworzeniu różnych możliwości na spędzanie czasu. Mają to być głównie takie formy aktywności, które nie wiążą się

13 J. Strykowska, Niedostosowanie społeczne dzieci w wieku szkolnym…, dz. cyt., s. 132.

15 M. Dobijański, A. Kamiński, Niedostosowanie społeczne nieletnich. Profilaktyka i resocjaliza-cja, Wydawnictwo Difin, Siedlce 2020, s. 21.

z zagrożeniem, a ponadto są bezpieczne dla młodego człowieka16. Ważna jest tutaj przynależność do różnych grup, dzięki którym realizowane będą zainteresowania młodych ludzi, np. sportowe, artystyczne, turystyczne. Zasadniczym celem jest zas-pokojenie podstawowych potrzeb fizjologicznych, bezpieczeństwa i przynależności, tak istotnych dla prawidłowego rozwoju dzieci i młodzieży. Z kolei poczucie bezpie-czeństwa emocjonalnego i fizycznego pozwala na realizację zainteresowań oraz roz-wijanie własnego potencjału.

Strategie interwencyjne są sposobem na skuteczną reakcję w trudnych sytuacjach. Chodzi w nich przede wszystkim o udzielnie pomocy oraz towarzyszenie osobom, które nie potrafią rozwiązywać własnych problemów oraz są w kryzysie życiowym. Interwencja ma charakter informacyjny, edukacyjny oraz prawny i ma pomóc w pro-cesie resocjalizacji.

Wprowadzenie nowej ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich

W naszym kraju, po wieloletniej pracy nad sposobem i zasadami postępowania z nie-letnimi, w dniu 1 września 2022 roku weszła w życie ustawa o wspieraniu i resocjali-zacji nieletnich (dalej: ustawa o nieletnich lub u.w.r.n.)17.

Na wstępie należy pozytywnie ocenić nowy tytuł ustawy „o wspieraniu i reso-cjalizacji nieletnich”. Wskazuje on na to, że akt ten w swoim założeniu ma charakter wychowawczo-ochronny, a nie represyjny. Wprowadzenie do członu nazwy informa-cji, że głównym celem ustawy jest nie tylko resocjalizacja, lecz również wspieranie nieletnich, ukazuje organom postępowania, że zawarte w niej rozwiązania prawne powinny mieć zastosowanie w kształtowaniu właściwych postaw społecznych wśród nieletnich oraz w udzielaniu pomocy w pokonywaniu trudności leżących u podstaw ich demoralizacji18.

Preambuła do ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich zawiera wytyczne dla wszystkich organów i osób stosujących przepisy owego dokumentu, wskazując założenie, jakie przyświecało ustawodawcy poprzez zdefiniowanie najważniejszych wartości, które powinny być szczególnie chronione.

W preambule do tej ustawy ustawodawca podkreślił, że uznaje rodzinę za natu-ralne środowisko rozwoju człowieka. Nadrzędna rola rodziców w procesie wycho-wawczym nieletnich została wyeksponowana przy jednoczesnym respektowaniu

16 M. Malinowska, Pierwsze: nie straszyć, [w:] J. Kamiński (red.), Problemy zagrożenia młodzie-ży uzależnieniem, COMPW-Z MEN, Warszawa 1989.

17 Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (Dz.U. 2024, poz. 978).

zasady autonomii rodziny i ściśle związanej z nią zasady subsydiarności państwa w procesie wychowawczym nieletnich. Zasadę autonomii rodziny na gruncie

u.w.r.n. należy rozumieć w ten sposób, że członkowie rodziny – w tym przypadku rodzice – sami decydują o wychowywaniu i kierowaniu swoimi dziećmi. Natomiast instytucje państwowe będą ingerowały w proces wychowawczy nieletnich tylko w uzasadnionych wypadkach, gdy dostrzegą istniejące w niej przejawy patologii zagrażające prawidłowemu rozwojowi dzieci19.

Celem ustawy jest również dążenie do wzmacniania u nieletnich świadomości oraz wiedzy dotyczącej odpowiedzialności za własne czyny, przeciwdziałanie demo-ralizacji młodych ludzi i dopuszczaniu się przez nich czynów karalnych oraz stwarza-nie warunków do powrotu do normalnego życia tym z nich, którzy popadli w kon-flikt z prawem lub z zasadami współżycia społecznego20.

Pod rządami poprzedniej ustawy21 przez 40 lat istniała poważna luka w syste-mie postępowania z nieletnimi polegająca na tym, że podejmowano oddziaływania względem tych jednostek, ale środowisko rodzinne, w którym ci młodzi ludzie się wychowywali i na stałe przebywali, pozostawało poza obszarem zainteresowania ja-kichkolwiek podmiotów pracujących z nieletnimi. Konsekwencją tego było zderzenie się zresocjalizowanego młodego człowieka, który po wykonaniu izolacyjnych działań wychowawczych lub poprawczych powrócił do środowiska rodzinnego, gdzie należy przede wszystkim dopatrywać się źródeł demoralizacji22 .

Trzeba wskazać, że w czasie, kiedy nieletni przebywali w placówkach, nie podjęto konkretnych działań w celu pracy z ich rodzinami. Rodzi to negatywne konsekwen-cje – młodzi po powrocie do swoich rodzin i napotkaniu tych samym problemów, jakie zostawili (np. alkoholizmu, narkomanii, przemocy, niewłaściwych metod wy-chowawczych), ponownie wchodzą w konflikt z prawem bądź zasadami współżycia społecznego. W takiej sytuacji należy stwierdzić, że dotychczasowy system postępo-wania z nieletnimi koncentrował się na poprawie dzieci i młodzieży z pominięciem oddziaływania na ich środowisko rodzinne, które najczęściej stanowiło przyczynę demoralizacji tych osób23.

Niestety, aktualnie obowiązująca ustawa przejęła od poprzedniej braki, o których mowa powyżej, ponieważ przewiduje te same instrumenty prawne zaangażowania

19 T. Smyczyński, M. Andrzejewski, Prawo rodzinne i opiekuńcze, C.H. Beck, Warszawa 2020,

20 Preambuła do Ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (Dz.U. 2024, poz. 978).

21 Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U. 1982 nr 35, poz. 228).

22 T. Smyczyński, M. Andrzejewski, Prawo rodzinne i opiekuńcze, dz. cyt., s. 19.

23 Szerzej na temat tej zasady: V. Konarska-Wrzosek, Środki prawne umacniania funkcji opie-kuńczo-wychowawczej i poczucia odpowiedzialności rodzin za wychowanie nieletnich (Uwagi na tle ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 1988, nr 181, s. 135.

rodziców w proces resocjalizacji nieletnich, tj. możliwość ustanowienia odpowie-dzialnego nadzoru rodziców lub opiekuna (art. 7 pkt 3 u.w.r.n.), a także zobowiąza-. nia rodziców do określonego zachowania (art. 18 u.w.r.n.). Tym samym nowa ustawa w istocie pozbawia szans na jednoczesne, kompleksowe oddziaływanie wobec nielet-nich i ich środowiska rodzinnego24.

Ważną zmianą w u.w.r.n. jest ustalenie granic wiekowych nieletniości w zakresie postępowania w sprawach o demoralizację. W art. 1 ust. 1 pkt 1 u.p.n. maksymalną granicą wiekową było 18 lat, natomiast dolnej granicy ustawodawca nie określił. Z ko-lei w nowej ustawie w art. 1 ust.1 pkt 1 u.w.r.n. ustawodawca wprowadził dolną grani-cę wiekową umożliwiającą wszczęcie postępowania w sprawach o demoralizację oraz poniesienie odpowiedzialności przez nieletniego na poziomie 10 lat25.

W art. 1 niniejszej ustawy zostało zdefiniowane pojęcie nieletniego. Jest nim osoba, która ukończyła 10 lat i nie osiągnęła pełnoletności (czyli nie ukończyła 18 lat, chyba że sąd przed 18. rokiem życia uznał jej pełnoletność), wobec której zostało uruchomione postępowanie w sprawach o demoralizację; dopuściła się czynu karalnego po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat, wobec której zostało uruchomione postępowanie w sprawach o czyny karalne (czyn zabronio-ny przez ustawę jako przestępstwo lub przestępstwo skarbowe albo wykroczenie lub wykroczenie skarbowe); wobec której zostały orzeczone środki wychowawcze, środek leczniczy lub środek poprawczy, zasadniczo nie dłużej niż do ukończenia przez tę osobę 21 lat z wyjątkiem osób, którym środek poprawczy został przedłużo-ny do 24. roku życia.

Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przejęła od poprzedzającego ją aktu prawnego pojęcie „demoralizacji” jako podstawę wszczęcia postępowania wo-bec nieletnich. Należy zaznaczyć, że od ponad 40 lat w kontekście nieletnich poję-cie to spotyka się z krytyką, ponieważ ma ono pejoratywny charakter, wskazujący na przypisanie nieletniemu odgórnie winy za negatywną postawę społeczną w taki sposób, jakby była ona zawsze wynikiem zjawisk, na których kształtowanie młoda osoba ma wpływ. Natomiast w wielu przypadkach postępowanie wobec nieletniego wynika z okoliczności od niego niezależnych26.

W ustawie nie ma definicji demoralizacji, wymieniono jedynie okoliczności, któ-re o niej świadczą. Są to takie zachowania, jak: dopuszczenie się czynu zabronionego, naruszanie zasad współżycia społecznego, uchylanie się od obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki, używanie alkoholu, środków odurzających, substancji psychotro-powych, ich prekursorów, środków zastępczych lub nowych substancji psychoak-tywnych, zwanych w ustawie „substancją psychoaktywną”, czy uprawianie nierzą-du. W porównaniu z u.p.n. w aktualnej ustawie zniknęło żebractwo i włóczęgostwo,

24 P. Kobes, Głos prawa, „Przegląd Prawniczy Allerhanda” 2022, t. 5, nr 2(10), poz. 23.

25 M. Korcyl-Wolska, Postępowanie w sprawach nieletnich, Zakamycze, Kraków 2004, s. 63.

26 B. Kowalska-Ehrlich, Młodzież nieprzystosowana a prawo, Wydawnictwo Prawnicze, War-szawa 1988, s. 17.

rozbudowano zaś zachowania związane ze stosowaniem środków odurzających. Na-leży dodać, że nie jest to katalog zamknięty. Użycie w art. 4 zwrotu „w szczególności” mówi o tym, że zostały wymienione tylko przykłady zachowań świadczących o demoralizacji, ale każdy sędzia – według własnego uznania – może do tego zbioru dopisać inne zachowania wskazujące na demoralizację, np. oglądanie pornografii czy

Inną zmianą, którą należy ocenić pozytywnie, jest objęcie zakresem czynu ka-ralnego wszystkich wykroczeń (art. 1 ust. 2 pkt 2 u.w.r.n.), a nie – jako to miało miej-sce w poprzedniej ustawie – tylko enumeratywnie wskazanych. Słusznie bowiem przyjęto, że pojedynczy czyn wyczerpujący znamiona przestępstwa nie musi świad-czyć o demoralizacji nieletniego, natomiast jej przejawem może być notoryczne po-pełnianie różnego rodzaju wykroczeń.

Wobec nieletniego mogą być stosowane środki wychowawcze, środek poprawczy oraz środek leczniczy. W art. 7 ustawodawca wymienia katalog środków wychowaw-czych, jakie może zastosować sąd dla nieletnich wobec nich, a mianowicie:

Niektóre rozwiązania prawne (zmiany) wynikające z nowej ustawy należy oce-nić jako idące w kierunku pogłębiania się modelu retrybutywnego, w którym podo-stawowym środkiem oddziaływania jest surowe karanie i odwoływanie się do zasady sprawiedliwej odpłaty. Należą do nich rozwiązania takie jak: obniżenie wieku odpo-wiedzialności karnej nieletnich za najbardziej poważne przestępstwa (od 14. roku ży-cia), wydłużenie w niektórych sytuacjach czasu wykonywania środka poprawczego do 24. roku życia, jak również powstanie okręgowych ośrodków wychowawczych, bę-dących pod zarządem Ministerstwa Sprawiedliwości, które są środkiem wychowawi-czym, ale zostały zorganizowane na wzór zakładów poprawczych.

Reasumując, należy zaznaczyć, że ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nielet-nich zastąpiła obowiązującą od 40 lat ustawę o postępowaniu w sprawach nieletnich. Nowy akt w dość znacznym zakresie powiela poprzednie rozwiązania prawne, a jed-nocześnie porządkuje system wykonywania środków oddziaływania na nieletnich o charakterze izolacyjnym poprzez wskazanie dodatkowych przesłanek ich orzekania i wprowadzenie nowej instytucji. Niestety, w dużym stopniu dokument ten powtarza wady istniejące w poprzedniej ustawie i nie rozwiązuje wszystkich problemów.

Zakończenie

Kluczowym warunkiem prawidłowego rozwoju dzieci i młodzieży jest nie tylko ade-kwatne zaspokajanie podstawowych potrzeb fizjologicznych i potrzeby bezpieczeń-stwa. Nadto istotne są materialno-ekonomiczne warunki życia rodziny oraz zaspo-kajanie potrzeb wyższego rzędu: samorealizacji, szacunku do samego siebie, uznania i doceniania przez innych. Rodzina, jako środowisko socjalizacji dziecka i młodego człowieka, odgrywa w tym procesie rolę fundamentalną, a wszelkie jej dysfunk-cje niosą ryzyko niedostosowania społecznego i wymagają podjęcia odpowiedniej interwencji mającej na celu eliminację nieprawidłowego postępowania jednostki. Przynoszące właściwe efekty działania profilaktyczne muszą zatem koncentrować się na wzmacnianiu odporności psychicznej oraz kształtowaniu dojrzałej osobowości młodych ludzi.

Przyjęte w ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich rozwiązania prawne wciąż nie dają pełnej gwarancji skutecznego wspierania, zapobiegania i naprawia-nia szkód wynikłych z demoralizacji nieletniego. Pełne osiągnięcie celu, jakim jest przywrócenie jednostki do prawidłowego funkcjonowania społecznego, wymaga zatem dalszych modyfikacji systemowych i położenia jeszcze większego nacisku na

28 Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (Dz.U. 2024, poz. 978).

kompleksową pomoc rodzinie uznawanej za fundamentalny instrument resocjaliza-cyjny i wspierający.

Bibliografia

Czapów Cz., Wychowanie resocjalizacyjne. Elementy metodyki i diagnostyki, Wydaw-nictwo Naukowe PWN, Warszawa 1978.

Czapów Cz., Jedlewski S., Pedagogika resocjalizacyjna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1971.

Ćmiel S. (red.), Nieprzystosowanie społeczne dzieci i młodzieży. Teoria i praktyka, Wy-dawnictwo WSGE, Józefów 2011.

Dobijański M., Kamiński A., Niedostosowanie społeczne nieletnich. Profilaktyka i reso-cjalizacja, Wydawnictwo Difin, Siedlce 2020.

Grzegorzewska M., Pedagogika specjalna, Wydawnictwo Państwowego Instytutu Pe-dagogiki Specjalnej, Warszawa 1959.

Jacher W., Przemiany więzi społecznej w rodzinie polskiej, [w:] H. Cudak (red.), Rodzi-na polska u progu XXI wieku, Wydawnictwo MSH-P, Łowicz 1997.

Konarska-Wrzosek, Środki prawne umacniania funkcji opiekuńczo-wychowawczej i poczucia odpowiedzialności rodzin za wychowanie nieletnich (Uwagi na tle ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 1988, nr 181.

Korcyl-Wolska M., Postępowanie w sprawach nieletnich, Zakamycze, Kraków 2004. Kowalska-Ehrlich B., Młodzież nieprzystosowana a prawo, Wydawnictwo Prawnicze,

Lepalczyk I., Wykolejenia dzieci i dorosłych w małym mieście. Wybrane zagadnienia pedagogiczno-społeczne, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1972.

Lubowiecka J., Przystosowanie psychospołeczne dziecka do przedszkola, WSiP, Warsza-wa 2000.

Makowski A., Niedostosowanie społeczne młodzieży i jej resocjalizacja, PWN, Warsza-wa 1994.

Malewska H., Mechanizmy socjalizacji a postawy, [w:] S. Nowak (red.), Teorie postaw, PWN, Warszawa 1973.

Malinowska M., Pierwsze: nie straszyć, [w:] J. Kamiński (red.), Problemy zagrożenia młodzieży uzależnieniem, COMPW-Z MEN, Warszawa 1989.

Mudrecka I., Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich z perspektywy współcze-snych trendów w postępowaniu z nieletnimi, „Lubelski Rocznik Pedagogiczny” 2024, t. XLIII, z. 1.

Ostrowska K., Diagnozowanie psychologiczne nieprzystosowania społecznego dzieci i młodzieży, [w:] K. Ostrowska, E. Milewska, Diagnozowanie psychologiczne w kryminologii, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1986.

Pytka L., Pedagogika resocjalizacyjna. Wybrane zagadnienia teoretyczne, diagnostycz-ne i metodyczne, Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa 2001.

Smyczyński T., Andrzejewski M., Prawo rodzinne i opiekuńcze, C.H. Beck, Warszawa 2020.

Strykowska J., Niedostosowanie społeczne dzieci w wieku szkolnym. Problemy. Diagno-za. Profilaktyka, Gnieźnieńska Wyższa Szkoła Humanistyczno-Menedżerska, Gniezno 2005.

Tyszka Z., System metodologiczny wieloaspektowej integracji analizy życia rodzinnego, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2001.

Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U.

Ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (Dz.U. 2024, poz. 978).

Wysocka E., Wybrane problemy diagnozy niedostosowania społecznego – obszary, mo-dele, zasady i sposoby rozpoznawania zjawiska, „Chowanna” 2006, t. 2(27).

Zaborowski Z, Rodzina jako grupa społeczno-wychowawcza, Nasza Księgarnia, War-szawa 1980.

Zajączkowski K., Profilaktyka zachowań dewiacyjnych dzieci i młodzieży, Wydawnic-two Adam Marszałek, Toruń 2000.

Social maladjustment in light of the Act on the Support and Resocialization of Minors

Abstract: This article analyses the phenomenon of social maladjustment in light of the Act on the Support and Resocialization of Minors. General issues are presented and the definitional context of social maladjustment is discussed. he following sections highlight preventive measures and strategies that are crucial for avoiding and minimizing risky behaviours. Finally, changes in legislation concerning the treatment of minors, their punishment, and the resocialization process are analysed and reflected upon.

Keywords: social maladjustment, socialization, family, social prevention of minors, reso-cialization, juvenile law

About the Authors

Dominika Janik-Lis – Doctor of social sciences, a political scientist. She completed post-graduate studies in the areas of acquiring and managing EU funds, psychological and pedagogical support and crisis intervention, and human resources management. She is the author and co-author of academic publications and a conference participant. She co-ordinates research and application projects. Her research interests include social compe-tences, human and social capital, and coaching.

Monika Maj-Golianek – Doctor of Humanities in Sociology, psychologist, lecturer, and trainer. She has extensive experience in conducting training courses and workshops, particularly in personal development and psychosocial competencies. She coordinates research and training projects implemented in collaboration with the Ministry of Interior and Administration and the National Research Institute of the Ministry of Digital Affairs. Her research interests include: social competencies, communication and group processes, and personal and professional development of various social groups.

Iwona Pietrkiewicz-Mańkowska – attorney, mediator, and lecturer at the WSPA in Lublin. She specializes in civil law, commercial law, and mediation. She earned a master’s degree in law from UMCS in Lublin. In 2015, she was entered on the list of attorneys of the Dis-trict Bar Council (ORA) in Lublin. She completed postgraduate studies at the SGH in commercial law and at the KUL in mediation. She is listed as a permanent mediator at the District Court in Lublin. She runs her own private practice and teaches legal sub-jects at the WSPA in Lublin.

Rodzaj teorii	Kryterium nieprzystosowania
Teorie biologiczne	Zanik dążenia do przetrwania, tendencje samodesytukcyjne, samounicestwienie w sensie fizycznym i społeczno-kulturowym
Teorie medyczno- -psychiatryczne	Wyraźnie zidentyfikowane objawy patologii, psychopatyczna, socjopatyczna, neurotyczna struktura osobowości
Teorie psychologiczne	Nieoptymalne sposoby redukcji napięć, przerost patologicznych mechanizmów obronnych, subiektywne poczucie złego funkcjonowania
Teorie interakcyjne	Nieadekwatne reagowanie na bodźce, brak umiejętność przeciwstawienia się presji niekorzystnych czynników, np. socjokulturowych – bierność i poddanie się wpływom środowiska

Rodzaj teorii	Kryterium nieprzystosowania
Teorie społeczne	Twardy konflikt zachowań i przyjmowanych motywów z obowiązującymi wzorami i normami społecznymi (obyczajowymi, moralnymi i prawnymi), uczestnictwo w grupach podkulturowych oraz identyfikacja z ich standardami
Teorie pedagogiczne	Regres w rozwoju, zanikanie autonomii i samodzielności

Dominika Janik-Lis

KULTURA I WYCHOWANIE NR 2(28)/2025

Monika Maj-Golianek

Iwona Pietrkiewicz-Mańkowska

Niedostosowanie społeczne w świetle ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich

Wprowadzenie

Niedostosowanie społeczne – kontekst definicyjny, zagadnienia ogólne

Profilaktyka niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży (nieletnich)

Wprowadzenie nowej ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich

Zakończenie

Bibliografia